۲. فصل اوّل انگارهٔ آمادگی افزایی اعتباری در رضایت شغلی
نظریههای متعدد و متنوّعی برای تبیین فرایند شکل گیری و عوامل پدیدآیی رضایت شغلی ارائه شده اند.
فصل نخست مجموعه «روان شناسی کار و مدیریت» به بیان یکی از نظریههای بنیادین در حوزهٔ عوامل پدیدآیی رضایت شغلی میپردازد.
این انگاره، پایهٔ تحلیل دستاوردهای پژوهشی فصول سوّم تا ششم را تشکیل میدهد. این تحلیل و بررسی در فصل هفتم انجام میگیرد؛ بنابراین انگارهٔ «آمادگی افزایی اعتباری» از اهمیّت بسزایی برای درک محتویات شش فصل کتاب برخوردار است.
انگارهٔ «آمادگی افزایی اعتباری» بر پایهٔ مطالعهٔ نگارنده پیرامون شناسایی انتظارات شغلی در سطح کلان فراهم آمده است و شامل سه حیطهٔ اساسی میشود:
الف)آمادگی شغلی ب) حرفه اندوزی ج) اعتبار محیطی
هریک از این حیطهها، سهمی از رضایت شغلی را به خود اختصاص میدهند. هیچ گونه رضایت و خشنودی حرفه ای، حاصل نمیآید، مگر آن که حدّاقل یکی از این سه حیطه وجود داشته باشد و نهایت رضایت شغلی، در زمانی تحقّق مییابد که کلیهٔ سه حیطه برای یک شاغل فراهم آید.
حیطههای یاد شده هرکدام دارای عوامل و عناصری هستند که به تفصیل آنها را بررسی میکنیم:
آمادگی شغلی
مراد از آمادگی شغلی، مجموعهٔ عوامل و عناصری است که یک کارمند یا شاغل را در بدو انجام کار، برای اشتغال آماده میسازد. عوامل مزبور را میتوان در سه طبقه جای داد:
1 علاقه بی تردید یکی از شروط اساسی آمادگی شغلی، وجود رغبت، انگیزه و علاقه نسبت به آن شغل است. ضعف در انگیزه شغلی و رغبت حرفه ای، به همان اندازهٔ رضایت حرفه ای را کاهش میدهد.
2 استعداد برای احراز آمادگی شغلی، وجود علاقه به تنهایی کفایت نمیکند؛ بلکه لازم است که یک کارمند یا پیشه ور از توانایی و قابلیّت انجام آن شغل نیز برآید؛ یعنی از استعداد حرفه ای برخوردار باشد. استعداد شغلی رابطهٔ نزدیکی با «تناسب شغل با رشته تحصیلی» فرد دارد. به نظر میرسد که در غالب موارد، رشته تحصیلی فرد بتواند از قابلیّت حرفه ای وی پیش بینی شایسته ای در دست نهد.
3 شرافت یکی از شرایط آمادگی شغلی، وجود نظام ارزشی مثبت و نگرش مساعد است. هرچه یک فرد برای شغل خویش، ارزش و منزلت و اعتبار بیشتری قائل باشد، برای انجام آن، آمادگی بیشتری دارد.
پیشههای گوناگون بر اساس نقطه نظر افراد مختلف، از حیث شرافت و منزلت، متفاوتند. انجام برخی از شغلها بر پایه نظام ارزشی فردی و اجتماعی ظرافت بیشتری دارند. روشن است که قائل شدن به شرافت شغلی برای یک پیشه، امری متفاوت از علاقه و رغبت شغلی است.
حرفه اندوزی
حیطهٔ شغل آموزی و یا حرفه اندوزی شامل مجموعه ای از عوامل و عناصر خاصّ است که دومین حیطهٔ مؤثّر در رضایت شغلی را تشکیل میدهد.
الف) ارزش تحقیق
موقعیّتهای شغلی خاصی که برای انجام تحقیقات، مطالعات و پژوهشها و کسب آگاهی کارکنان، ارزش و اهمیت برجسته ای قائل میشوند، شرایط مطلوبی را برای ارتقای مهارتهای شغلی و حرفه اندوزی فراهم میآورند. ارزشگذاری برای تحقیق دو پیامد عمده و مؤثّر در رضایت شغلی دارد:
1 ارضای نیاز معنوی انجام فعّالیّت و کار در هر سطح و رده ای، کم و بیش بخشی از نیازهای معنوی آدمی را ارضاء میکند. در واقع پیشهٔ یک فرد، تلاشی در جهت برآورده سازی نیازهای درونی و ذاتی وی است. به نظر میرسد که محیطهای سازمانی خاصّی که برای تحقیق و پژوهش، اهمیّت بالایی قائلند، بیش از سایر موقعیّتها، این نیاز معنوی را ارضا میسازند؛ از این رو، رضایت شغلی کارکنان خود را بالا میبرند.
2 ارزشگذاری برای فعالیتهای شغلی باید تأکید کرد که ارزشگذاری برای تحقیقات در سازمانها و موقعیّتهای شغلی، پابه پای ارزشگذاری برای فعّالیّتهای شغلی کارکنان است. در این محیطها، هرچه انجام مطالعات و تحقیقات، اقدامی ارزشمندتر محسوب میشود، فعّالیّتهای حرفه ای کارکنان نیز مورد احترام و توجّه بیشتری قرار میگیرد. بدین ترتیب، شرایط را برای یکی از اساسی ترین عناصر رضایت حرفه ای یعنی «پیشرفت شغلی» فراهم میآورد. به تعبیر دیگر، هرچه فعّالیّتهای یک کارمند از نقطه نظر سازمانش، ارزشمندتر تلقّی شود، شرایط برای پیشرفت شغلی و ارتقای حرفه ای وی نیز بیشتر فراهم میگردد و او از شغلش، خشنودی افزونتری کسب میکند.
ب) آگاهی
برای داشتن یک پیشهٔ مشخّص، وجود سطحی از آگاهی لازم است که بدون آن، امکان فعّالیّت مثبت شغلی، حتّی در پایینترین رده، میسّر نیست. از سوی دیگر هر اشتغالی کم و بیش به فرد شاغل، آگاهی جدید میدهد.
یکی از آثار و تبعات درخشان یک حرفهٔ مناسب، توسعهٔ معلومات و آگاهیهای شاغل در زندگی شغلی و غیر شغلی است. بسیاری از اطّلاعات و آگاهیها ممکن است از یک فعّالیّت حرفه ای پویا، ناشی شود. رایجترین موقعیّتهای در دسترس در کنار اشتغال، وجود شرایطی است که «امکان تحصیل بیشتر» را برای فرد فراهم میآورد. روشهای یادگیری در سنین بزرگسالی بسیار گوناگون و متنوّع است. دورههای توجیهی، آموزشهای جبرانی، آموزش ضمن خدمت برای تقویّت مهارتهای شغلی، فرصتهای مطالعاتی، مشارکت در دورههای تخصّصی آموزش عالی به طور رسمی و صعود به مدارج رسمی عالیتر آموزشی و کسب عناوین تحصیلی بالا، همه و همه از جمله موقعیّتهایی است که در کنار یک اشتغال پویا و رضایتبخش وجود دارد. پس هرچه امکانات تحصیل در کنار شغل بیشتر میشود، این انتظار و توقّع شغلی نیز بیشتر برآورده میشود و معلومات و آگاهیها و اطلاعات فردی تقویّت مییابند و رضایت شغلی کارکنان را افزایش میدهند.
ج) امکان تجربه در کار
از عوامل عمده در تکوین رضایت شغلی وجود شرایطی است که تجربه و کارآزمودگی شاغل را افزایش میدهد. یکی از آثار درخشان تجربه و کارآزمودگی شغلی که خود سهم شگرفی در رضایت حرفه ای دارد؛ «تخصّص کاری» است. با ازدیاد تجربهٔ حرفه ای، تخصّص، تسلّط و مهارت شغلی نیز بیشتر میشود. امّا تجربهٔ حرفه ای و کارآزمودگی شغلی تحت تأثیر عامل مهمّ دیگری است که آن هم از مؤلّفههای اساسی رضایت شغلی به شمار میرود؛ یعنی «پویایی شغلی». پویایی شغلی هرچه بیشتر شود، امکان تجربه در کار نیز فزونی مییابد. پویایی شغلی بستگی به دو عنصر بنیادین دارد:
1 ثبات محیطی ثبات محیطی شغلی به پویایی در حرفه و پیشه کمک میکند. استواری و پایداری محیط شغلی، امکان فعّالیّت و کوشش، تلاش و پویایی زیاد در کار را فراهم میآورد؛ چنان که ناپایداری و تزلزل محیط سازمانی موجب رخوت، سستی و کم کاری است. بدین طریق تجربه ای نیز در کار به دست نمیآید و تخصّصی نیز حاصل نمیشود.
2 تنوّع محیطی یک محیط سازمانی متنوّع نیز به افزایش پویایی حرفه ای مدد میدهد؛ همان گونه که یکنواختی محیط کاری، پویایی کارمند و شاغل را پایین میآورد.
بنابراین بیشترین پویایی شغلی در سازمانهایی وجود دارد که از محیط پایدار و متنوّع برخوردارند و کمترین فعالیّت و تکاپوی حرفه ای در محیطهای نااستوار و یکنواخت یافت میشود.