۷. فصل سوم امنیّت شغلی
امنیّت شغلی یکی از انتظارات و خواستههای اساسی هر صاحب حرفه و شاغلی است که اگر برآورده شود، موجب خشنودی و رضایت شغلی وی خواهد شد.
مراد از امنیّت شغلی، وجود شرایط و زمینههایی است که آینده حرفه ای فرد را مشخص و روشن میکنند و تا هنگامی که وی به پیشه مشخصی مشغول است، آرامش روانی وآسایش خاطرش را فراهم آورد.
با توجه به این معنا، احساس نا امنی فرد در قبال شغل و پیشه اش، به طور کلی نارضایتی و ناخشنودی وی را از آن شغل، به همراه دارد و اگر خشنودی شغلی را یکی از اجزای اصلی رضایت از زندگی بدانیم، احساس نا امنی مزبور، باعث نارضایتی کلی از زندگی خواهد شد.
تازه ترین دستاوردهای پژوهشی و علمی بر چهار پیامد وخیم و ناگوار نا امنی شغلی تأکید کرده اند:
1 ناراحتیهای عصبی
یکی از ثمرات تشویش و نگرانی شغلی، بروز برخی ناراحتیها و اختلالات عصبی است:
«بر اساس یک مطالعه در میان سیصد و سی دکتر مشاور اسکاتلندی یافت گردید که سهم قابل ملاحظه ای از هیجانهای منفی تجربه شده وابسته به تشویش شغلی، دقیقاً با جنبههای روان نژندی رابطه دارد»23.
2 حوادث و سوانح
تشویش و نگرانی شغلی، شرایط را برای بروز حوادث و سوانح غیر مترقّبه و دور از انتظار فراهم میکند. چنان که برخی از مطالعات نشان داده اند، یکی از علل سوانح و حوادث جاده ای و حمل و نقل، وجود نگرانی، بیقراری و یا تشویش رانندگان وسایل ترابری سنگین نسبت به شغل آنها است:
«مقایسه صدو بیست و نه حادثه آزاد (غیر جاده ای وسایل نقلیه) و صدو هفت حادثه جادّه ای از حیث سطوح تشویش شغلی، نشان داد که محیطهای کاری پردغدغه و تشویش زا، بخش قابل ملاحظه ای از حوادث جاده ای را در داخل و خارج محل کار فراهم میآورد»18.
3 مصرف مواد الکلی
استعمال مواد اعتیادزا و زیانبار، یکی از پیامدهای اسف بار نگرانیها و تشویشهای شغلی است:
«اثرات احتمالی فشار شغلی بر روی رانندگان چهار شرکت خرده فروش بین المللی مطالعه شد. رانندگان، یک سؤالیه شرح حال و آزمون شاخص تشویش شغلی را تکمیل کردند. نتایج نشان داد که دغدغه شغلی، میزان مصرف الکل را در حوادث جاده ای بیش از سایر حوادث به همراه دارد»18.
4 بروز بیماریهای قلبی
یکی از نتایج نامطلوب تشویشها و دغدغههای شغلی، بروز بیماریهای قلبی و عروقی است.
به نظر میرسد که آسیب پذیری جسمانی افرادی که در تشویش شغلی بسر میبرند، نسبت به بیماریهای تهدیدکننده و جدّی بیشتر است:
«بررسیهای اخیر درباره جنبههای عروق نگاری به سختی شغلی، نشان میدهند که آزادی عمل نازل و کم در تصمیم گیری شغلی و تقاضاهای شغلی بالا از حیث روان شناختی، یک عامل خطرزا برای مرگ و میر ناشی از بیماریهای قلب و عروق به شمار میآید. فقدان حمایت اجتماعی در کار نیز این خطر را افزایش میدهد»75.
ناراحتیهای عصبی، اعتیاد به مواد زیان آور، حوادث و سوانح رانندگی، بیماریهای قلبی و عروقی، از مهمترین آسیبهای مهلک و نابودکننده برای افراد جامعه به شمار میآیند که کسی در آن، تردیدی ندارد. با توجّه به محتویات پژوهشهای فوق، تشویش و ناآرامی شغلی، عامل قابل ملاحظه ای در بروز آسیبهای یادشده قلمداد میشوند؛ به عبارت دیگر، تشویش شغلی از جمله جنبههای تهدیدکننده بهداشت روانی و اجتماعی است.
با این توضیح اگر حرفه و یا پیشه فرد، آرامش وی را فراهم کند، این امر پیامدهای سودمند و قابل ملاحظه فردی و اجتماعی دارد: آرامش و تعادل روانی فرد، سلامتی جسمانی وی، پیشگیری از اعتیاد به مواد زیان آور، پیشگیری از حوادث و سوانح رانندگی و کاهش میزان مرگ و میر ناشی از آن در سطح جامعه.
از این رو، برآورده کردن امنیت شغلی پیشه وران و کارکنان و صاحبان حرفههای گوناگون، یکی از سیاستها و تدابیر اساسی در پیشگیری از آسیبهای فردی و اجتماعی و گسترش بهداشت روانی و رضایت از زندگی است.
سیاستگذاران و اندیشمندان مسائل اجتماعی لازم است به نقش تشویش شغلی در اعتیاد به مواد زیان آور و نیز حوادث و سوانح توجّه کنند.
دست اندرکاران بهداشت روانی باید اهمیت دغدغه و نگرانی حرفه ای را در بروز ناراحتیها و آزردگیهای عصبی مدّنظر قرار دهند.
و سرانجام مسؤولان بهداشت جسمانی و سلامتی عمومی باید از تأثیر شغلی در افزایش بیماریهای قلبی و عروقی آگاه باشند.
عوامل امنیّت شغلی
1 سبک مدیریّت
برخی شیوههای مدیریتی و سرپرستی، نگرانی و بیقراری فرد را در محیط شغلی افزایش میدهد. احساس اجبار فرد در محیط کار، نظارت دقیق و شدید نسبت به کارکنان از جانب مدیران، تمرکز تصمیمگیری در رأس و عدم تفویض اختیار در اتخاذ تصمیم به کارکنان، شرایطی است که باعث تشویش شغلی میشود:
«نتایج سی و دو مطالعه از سیزده کشور بر روی شغل، فشار روانی و سلامتی در میان رانندگان اتوبوس خلاصه شد و استنباط کلی بر اساس نتایج، آن بود که رانندگی اتوبوس با تقاضاهای بالا، نظارت کم و حمایت اندک همراه است. یک سختی شغلی فوق العاده ای وجود دارد و توأم با خطرات جسمانی زیاد، اختلالات روانی و گرایش به غیبت است.
پیشنهادهای متعدّدی برای کاهش تشویش و دغدغه شغلی در میان رانندگان اتوبوس مطرح میشود؛ نظیر چرخش شغلی، انجام فعّالیّتهای شغلی ترکیبی، بهره گیری از جداول ساعات کار و نوبت کار، محیط اجتماعی شغل و روش مدیریت»40.
«احساسات کارمندی صدو چهل و دو دانشجوی پاره وقت درباره کار، بررسی شد. آنها در فعّالیّتهای شغلی تخصصی و مدیریتی مشغول بودند. تحلیل نتایج مطالعه نشان داد که برخی عوامل پیش بینی کننده از تشویش شغلی وجود دارد؛ مانند تمرکز مسأله زا، اجبار، و بازشناسی مهارتی نازل»76.
«مقتضیات شغلی و آزادی عمل در تصمیم، در تعامل با یکدیگر باعث پدیدآیی فشار روانی شناختی میشود. در این مطالعه، هزار و چهارصد و پنجاه و یک مستخدم کارخانه (کارمند و کارگر) مشارکت داشتند که ویژگیهای شغلی و دشواری کار را میسنجید. نتایج بررسی آشکار کرد که نظارت و آزادی تصمیم به طور روشنی با سختی کار ارتباط دارد. مقتضیات شغلی و تصمیمگیری آزاد، هیچ اثر تعاملی نشان نداد؛ امّا مقتضیات شغلی همراه با نظارت، واکنش متقابل داشت»81.
پس از هر وضعیت سازمانی و اداری که شاغل، احساس اجبار نکند و در امر تصمیمگیری، آزادی عمل داشته باشد، آرامش و امنیت شغلی وی افزایش خواهد یافت.
چنین ملاحظاتی در امر اداره یک تشکیلات، بستگی به سبک و شیوه ای دارد که یک مدیر اتخاذ میکند. مدیرانی که در شیوه سرپرستی خود به زیردست، اختیارات بیشتری تفویض میکنند و به او در امر تصمیمگیری، آزادی عمل میدهند، بالطّبع، نظارت سختگیرانه ای ندارند، پس در چنین شرایطی امنیت و آرامش شغلی بیشتری در میان کارکنان فراهم میآید.