۲۷. فهرستهای هیجان اندیشه
در جست وجوی نیمرخی روشنتر از دامنهٔ هیجانی خلّاقیّت، نگارنده، طرحی نو در پیریزی ابزاری هیجانسنج برای خلّاقیّت در انداخت. این ابزار موسوم به «آزمون پویایی- بیتابی» است.
«آزمون پویایی- بیتابی» ابزاری است که برای نخستین بار با کوشش نگارنده تهیّه و تدوین شده است. برای ساختن «آزمون پویایی-بیتابی» علاوه بر تجربه حرفهای و تخصّصی و مشاهدههای بالینی نگارنده، ادبیّات شصت ساله مربوط به شخصیّت خلّاق شامل برّرسی بیش از هفتصد پژوهش و مطالعه، مورد استفاده قرار گرفته است. «پویایی» به معنای احساس نیرومندی شدید همراه با شیفتگی در تجربه کنجکاوانه و فعّال برای یک کشف بزرگ هیجان انگیز است و «بیتابی» اشاره به بیمناکی، گرفتاری درونی و بیقراری ناشی از گردش اندیشه دارد که همراه با تظاهرهای بدنی است و فرد احساس میکند برای فعّالیّت، تحت فشار قرار دارد.
آزمون دوازده عاملی «پویایی - بیتابی» مرکّب از پنجاه و دو پرسش و دارای دو مقیاس «پویایی» و «بیتابی» است که مقیاس «پویایی» دارای بیست و هفت پرسش است و شش عامل را میسنجد. مقیاس «بیتابی» نیز شامل بیست و پنج سؤال است و آن نیز شش عامل را میسنجد. ضرایب همبستگی گشتاوری به عنوان شاخص روایی برای مقیاس پویایی در حدّ معنادار میان 39/0 تا 74/0و برای مقیاس بیتابی بین 40/0 تا 75/0 است. ضریب اعتبار (آلفای کرونباخ) «مقیاس پویایی»90 /0 و «مقیاس بیتابی» 92/0 و کلّ آزمون ۸۹/0 است. ضرایب همبستگی دو مقیاس 13/0، مقیاس بیتابی و آزمون 76/0 و مقیاس پویایی و آزمون 67/0 است.عوامل دوازده گانه جمعاً 75 درصد واریانس آزمون را پوشش میدهند. «مقیاس پویایی» شامل جنب و جوش، کنجکاوی، احساس نیرومندی شدید، کشف بزرگ، شوخ طبعی و شیفتگی برای تجربه است و «مقیاس بیتابی» مرکّب از بیقراری، گرفتاری درونی، تظاهرهای اندیشه، بیمناکی، گردش اندیشه و احساس تحت فشاری است.
مقیاس «پویایی» شامل دو خرده مقیاس«جنب وجوش هیجانی» و «سرسختی شناختی» است. ضریب اعتبار (آلفای کرونباخ) «خرده مقیاس سرسختی شناختی»78 /0 و «خرده مقیاس جنب وجوش هیجانی» 81/0 است. ضریب همبستگی دو خرده مقیاس«جنب وجوش هیجانی» و «سرسختی شناختی»35 /0 است.در مجموع مقیاس «بیتابی»، با 32درصد و دو خرده مقیاس «جنب وجوش هیجانی»، با 13درصد و «سرسختی شناختی»، با 17درصد، 62 درصد آزمون را تبیین میکنند.
«پویایی» به معنای احساس نیرومندی شدید همراه با شیفتگی در تجربه کنجکاوانه و فعّال برای یک کشف بزرگ هیجان انگیز است. «بیتابی» اشاره به بیمناکی، گرفتاری درونی و بیقراری ناشی از گردش اندیشه دارد که همراه با تظاهرهای بدنی است و فرد احساس میکند برای فعّالیّت، تحت فشار قرار دارد.
در این جا به عوامل سه حوزه مزبور اشاره اجمالی میشود:
الف) سرسختی شناختی
این مقیاس شامل 19 گویه است که چهار عامل را با 58% واریانس میسنجد:
1) تجربهٔ کنجکاوانه به این معناست که کنجکاویهای فرد دردسرآفرین و خطرناک است؛ ولی دست بردار نیست. با بروز هر مسألهٔ پیچیدهای کنجکاویاش بیشتر میشود و آن چنان به مسألهای که با آن روبروست، مشغول میشود که باید از آن سر درآورد. این کنجکاوی، وی را به سوی تجربه سوق میدهد و همواره برای تجربه دانشش ناآرام است؛ حتی اگر بعضی چیزها، تجربه کردنی نباشد؛ ولی باید از آن سردرآورد.
2) پیگیری هر مسألهٔ مبهمی، کنجکاویاش را تحریک میکند و وقتی با مسألهای روبرو میشوم، همهٔ وجودش را به خود مشغول میکند و تا حقیقت چیزی برایش روشن و کشف نشود، دست بردار نیست.
3) بدن لرزی فرد در هنگام رویارویی با یک مسأله و به فکر فرورفتن، به شدّت دچار لرزش بدن میشود
4) تشنگی و گرسنگی احساس تشنگی و گرسنگی شدید پس از یک فعّالیّت ذهنی و به فکر فرو رفتن)
استفاده از روش تحلیل مؤلّفههای اصلی نشان داد که شاخص کایسر- میر- اولیکن) برابر با 855/0 است. همچنین نتایج نشان داد که شاخص کرویت بارتلت به لحاظ آماری معنادار بود (2087/104 در سطح 001/0) ضریب آلفای کرونباخ چهار مؤلّفهٔ تجربهٔ کنجکاوانه، بدن لرزی، پیگیری و گرسنگی و تشنگی به ترتیب برابر با 868/0، 811/0، 655/0 و 573/0 است که بیانگر همسانی درونی قابل قبول گویههای هر یک از مؤلّفههای استخراج شده است.
ب) جنب وجوش هیجانی
این مقیاس شامل 11 گویه است که سه عامل را با 66% واریانس میسنجد:
1) ورزش به معنای لذّت از جنب و جوش و فعّالیتهای بدنی و ورزشیِ متنوّع و تحرّک که همراه با یادگیری دقیق فعّالیتهای بدنی و برخورداری از مهارتهای بالا در انجام این فعّالیتها است و موجب انجام راحت حرکات ورزشی میشود.
2) فعّالیّت و تلاش و پرکاری همیشگی که فرد هرگز از آن دست نمیکشد
3) هیجان لذّت و خوشحالی در ماجراجویی و هیجان همراه با آشکاری و بروز هیجانها به سادگی
استفاده از روش تحلیل مؤلّفههای اصلی نشان داد که شاخص کایسر- میر- اولیکن برابر با 848/0 و شاخص کرویت بارتلت به لحاظ آماری در سطح99 /0 معنادار بود (042/1214)
ضریب آلفای کرونباخ سه مؤلّفهٔ استخراج شده ورزش، فعّالیّت و هیجان به ترتیب برابر با 866/0، 755/0 و 645/0 و بیانگر همسانی درونی قابل قبول گویههای هر یک از مؤلفههای استخراج شده است.
ج) بیتابی
این مؤلّفه شامل 24 گویه است که مجموعاً یک عامل را با 57% واریانس میسنجد:
«بیتابی» شامل «بیمناکی»، «بیقراری»، «گرفتاری درونی»، «گردش اندیشه»، «تظاهرهای اندیشه» و «احساس تحت فشاربودن» میشود.
بنابراین بیتابی در مفهوم وسیعتر یعنی شدّت اندیشه گردی، فعّالیّت و گفتوگوی ذهنی در ارتباط با مسائل فکری، فرد را دچار گرفتاری درونی، دلمشغولی و بیقراری مستمرّ و دائمی میکند که همراه با سرگشتگی و احساس از دست دادن کامل یقین است؛ شکّ و تردید در حلّ مسائل فرد را گرفتار میکند و او در حسرت کسانی به سر میبرد که همیشه در حال یقین زندگی میکنند؛ نسبت به حلّ مسائل خود دچار بیمناکی و نگرانی میشود؛ فراموشی و ضعف حافظه، کلافهاش میکند؛ به ویژه وقتی مسأله جدّی است، ولی حلّ نمیشود، ناامیدی از خود، احساس فرسودگیِ تدریجی، احساس دائمی خستگی و ناتوانی و احساس تنهایی وی را فرا گرفته و در قالب کمکاری و عدم فعّالیت بروز مییابد و خواب را از او میگیرد و او با دلشورگی و دلنگرانی دائماً احساس میکند که برای انجام فعّالیت تحت فشار است و در پی آن، افزایش ضربان و تپش قلب و سردرد بروز مییابد.
استفاده از روش تحلیل مؤلفههای اصلی نشان داد که شاخص کایسر- میر- اولیکن برابر با 932/0 و شاخص کرویت بارتلت به لحاظ آماری در سطح 99/0 معنادار بود (884/3561) و ضریب الفای کرونباخ گویههای این مؤلّفه 938/0 و بیانگر همسانی درونی قابل قبول گویه هاست.