مفاهیم بنیادین نخبگی در مبانی اسلامی

بر پایهٔ آنچه از مبانی و منابع معتبر مکتب اسلام برمی‌آید، می‌توان بیش از چهارده واژه را یافت که به انحا و سطوح مختلف، مفهوم «توانایی ذهنی» را در بردارند و یا با آن در پیوندند. به نظر می‌رسد این مفاهیم از لحاظ در برگیری مفهوم ارزشی در یک پیوستار جای می‌گیرند. به بیان دیگر واژه هایی نظیر «نَکراء» و «دهاء» بار ارزشی منفی دارند و اصطلاحاتی مانند «ذهن» و تا حدّی «قریحه» و «حذاقت» جنبهٔ خنثایی دارند؛ امّا به تدریج بار ارزشی مثبت و درآمیختگی آنها با ایمان و صلاح و عقل آشکارتر می‌شود. از این حیث با اصطلاحاتی نظیر «فهم»، «فطنت»، «ذکاوت»، «کیاست»، «نباهت»، «فراست»، «لبّ»، «حجی» و «نهی» رو به رو می‌شویم.

در این گفتار به برخی از بنیادی‌ترین این اصطلاحات اشارهٔ اجمالی می‌گردد و در پایان، مهمترین واژه‌های متضادّ نیز مورد بررسی قرار می‌گیرند.

نکراء

«نَکراء» به معنای زیرکی و دریافتی است که علی رغم مانندی و شباهت ظاهری با خرد و عقل، تفاوت ماهیّتی با آن دارد و در واقع جنبه‌ای از شیطنت است. (بحارالأنوار ۱: ۱۱۶ باب ۴- علامات العقل و جنوده)

«أَحْمَدُ بْنُ إِدْرِیسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا رَفَعَهُ إِلَی أَبِی عَبْدِ الله ﷹ قَالَ قُلْتُ لَهُ مَا الْعَقْلُ قَالَ مَا عُبِدَ بِهِ الرَّحْمَنُ وَ اکْتُسِبَ بِهِ الْجِنَانُ قَالَ قُلْتُ فَالَّذِی کَانَ فِی مُعَاوِیه فَقَالَ تِلْکَ النَّکْرَاءُ تِلْکَ الشَّیطَنَه وَ هِی شَبِیهَه بِالْعَقْلِ وَ لَیسَتْ بِالْعَقْلِ» (الکافی ۱: کتاب العقل و الجهل ۱۱/۳)

دهاء

«دهاء» به معنای زیرکی نیرنگ آمیز و خدعه آلود است که مانع آن تقوی و پرهیزکاری است. اگر پرهیزکاری نباشد، هوش آدمی رنگ خدعه می‌پذیرد و با مکر و نیرنگ آلوده می‌گردد که بدان «دها» گفته می‌شود.

«عَلِی بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِی بْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ عَمِّهِ یعْقُوبَ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الْعَبْدِی عَنْ سَعْدِ بْنِ طَرِیفٍ عَنِ الْأَصْبَغِ بْنِ نُبَاتَه قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ﷹ ذَاتَ یوْمٍ وَ هُوَ یخْطُبُ عَلَی الْمِنْبَرِ بِالْکُوفَه یا أَیهَا النَّاسُ لَوْ لَا کَرَاهِیة الْغَدْرِ کُنْتُ مِنْ أَدْهَی النَّاسِ أَلَا إِنَّ لِکُلِّ غُدَرَه فُجَرَه وَ لِکُلِّ فُجَرَه کُفَرَه أَلَا وَ إِنَّ الْغَدْرَ وَ الْفُجُورَ وَ الْخِیانَه فِی النَّارِ» (الکافی ۲:۳۳۸ باب المکر و الغدر و الخدیعه / ۶)

«لَوْ لَا التُّقَیٰ لَکُنْتُ أَدْهَی الْعَرَب» (الکافی ۸: ۲۲)

ذهن

«ذهن» به معنای دریافت و فهم مطلب و نگهداری آن است. ذهن همراه با «تنبیه» است و ممکن است دچار پژمردگی شود؛ امّا با روشنایی و نور ایمان و فراست زندگی می‌یابد. از مآثر روایی برمی‌آید که ذهن تحت تأثیر تغذیه قرار می‌گیرد؛ مثل سرکه، انار، عسل، بِه، مویز و ماست که باعث افزایش و زیادتی و صفای آن می‌شوند و در مآثر نقلی وارد است که باید از خدای تعالی طلب روزی «ذهن» گردد. (کتابالعین ۴: ص۴۰، لسانالعرب ۱۳: ص۱۷۴)

إنّی کنت أیّام الصبوه صحیح الذهن مقوم الفطنه (بناءالمقالة الفاطمیة: ۷۰)

و الصدق هو أصل الفراسة و الفراسة الصادقة هی أوّل خاطر من غیر معارض فإن عرض عارض فهو من وساوس النفس و جاء فی قوله تعالی ﴿أَ وَ مَنْ کانَ مَیتاً فَأَحْییناهُ وَ جَعَلْنا لَهُ نُوراً یمْشِی بِهِ فِی النّٰاسِ﴾ أی میت الذّهن فأحیاه الله بنور الإیمان و الفراسة و جاء فی قوله تعالی: ﴿کَمَنْ مَثَلُهُ فِی الظُّلُماتِ لَیسَ بِخارِجٍ مِنْها﴾ یعنی الکافر فی ظلمات کفره لا نور له و لا فراسة و لا سبب یستضیء به عند ظلمه نفسه ﴿فاعتبروا یا أولی الألباب﴾ (إرشادالقلوب ۱:۱۳۲ الباب الحادی و الأربعون فی الفراسه)

فی الادعیه: اَللّٰهمَّ ارْزُقْنِی فِیهِ الذِّهْنَ وَ التَّنْبِیهَ وَ أَبْعِدْنِی فِیهِ عَنِ السَّفَاهَه وَ التَّمْوِیه(بحارالأنوار ۹۵: ۲۰)

إِنَّ الْخَلَّ یشُدُّ الذِّهْنَ وَ یزِیدُ فِی الْعَقْلِ (الکافی ۶: ۳۲۹ باب الخل)

کُلُوا الرُّمَّانَ بِشَحْمِهِ فَإِنَّهُ یدْبُغُ الْمَعِدَه وَ یزِیدُ فِی الذِّهْنِ (الکافی ۶: ۳۵۴ باب الرمان)

فِی الْعَسَلِ شِفَاءٌ مِنْ کُلِّ دَاءٍ وَ مَنْ لَعِقَ لَعْقَه عَسَلٍ عَلَی الرِّیقِ یقْطَعُ الْبَلْغَمَ وَ یکْسِرُ الصَّفْرَاءَ وَ یقْطَعُ الْمِرَّه السَّوْدَاءَ وَ یصَفِّی الذِّهْن (مستدرکالوسائل ۱۶: ۳۶۶ باب۳۷)

کُلُوا السَّفَرْجَلَ فَإِنَّهُ یزِیدُ فِی الذِّهْن (مستدرکالوسائل ۱۶: باب۶۹/ ۲۰۳۲۸)

وَ مَنْ أَدْمَنَ أَکْلَ الزَّبِیبِ عَلَی الرِّیقِ رُزِقَ الْفَهْمَ وَ الْحِفْظَ وَ الذِّهْن (بحارالأنوار ۵۹: ۲۷۱ باب ۸۸)

عَلَیکُمْ بِاللُّبَانِ فَإِنَّهُ یمْسَحُ الْحَرَّ مِنَ الْقَلْبِ کَمَا یمْسَحُ الْإِصْبَعُ الْعَرَقَ عَنِ الْجَبِینِ وَ یشُدُّ الظَّهْرَ وَ یزِیدُ فِی الْعَقْلِ وَ یذَکِّی الذِّهْن (بحارالأنوار ۵۹: ۲۹۴ باب ۸۹)

وَ الْبَقَرِ یورِثُ تَغْییرَ الْعَقْلِ وَ تَحَیرَ الْفَهْمِ وَ تَبَلُّدَ الذِّهْن (مستدرکالوسائل ۱۶:۴۵۸ باب ۱۱۲)

قریحه

«قریحه»، از «قرح» مشتق شده و به معنای نخستین آبی است که از چاه کشیده شود و آن آب بسیار پاک و زلالی است؛ امّا در اصطلاح، یک آمادگی طبیعی است که از ابتدا در جوهره و بافت آفرینش آدمی سرشته شده و امکان دریافت و استنباط دانش را فراهم می‌آورد. (مجمعالبحرین ۲: ۴۰۳)

حذاقت

«حذاقت» به معنای مهارت در هرچیزی و آن در حقیقت هوشی است که از مهارت و ورزیدگی نشأت می‌گیرد؛ با ذکاوت جمع می‌شود و ذهن را ورزیده می‌کند.

«جَمَاعَه عَنْ أَبِی الْمُفَضَّلِ عَنْ عَبْدِ الْوَهَّابِ بْنِ أَبِی جُبَّه وَرَّاقِ الْجَاحِظِ قَالَ سَمِعْتُ الْجَاحِظَ عَمْرَو بْنَ بَحْرٍ یقُولُ سَمِعْتُ النَّظَّامَ یقُولُ عَلِی بْنُ أَبِی طَالِبٍ ﷹ مِحْنَة عَلَی الْمُتَکَلِّمِ إِنْ وَفَّاهُ حَقَّهُ غَلَا وَ إِنْ بَخَسَهُ حَقَّهُ أَسَاءَ وَ الْمَنْزِلَه الْوُسْطَی دَقِیقَه الْوَزْنِ حَادَّه اللِّسَانِ صَعْبَه التَّرَقِّی إِلَّا عَلَی الْحَاذِقِ الذَّکِی» (بحارالأنوار ۴۰: ۱۲۵ باب ۹۲ /۱۵)

«حَذَقَ ذِهْنُه» (مستدرکالوسائل ۴: ۳۱۲ باب۳۳)

فهم

فهم، نوعی هوش خاصّ به معنای دریافت و خردورزی و همراه با ظرافت طبع است. روحِ خردمندی بشمار می‌آید و با سرشتی فرشته‌گونه، سبب مجد و بزرگی است و قابلیت تعلّم و یادگیری دارد و به شنیدن گفته‌ها و پیروی از برترینش که موجب هدایت و خردمندی است، امکان می‌دهد.

«أَبُو عَبْدِ الله الْأَشْعَرِی عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا رَفَعَهُ عَنْ هِشَامِ بْنِ الْحَکَمِ قَالَ قَالَ لِی أَبُو الْحَسَنِ مُوسَی بْنُ جَعْفَرٍﷶ یا هِشَامُ إِنَّ الله تَبَارَکَ وَ تَعَالَی بَشَّرَ أَهْلَ الْعَقْلِ وَ الْفَهْمِ فِی کِتَابِهِ فَقَالَ: ﴿ فَبَشِّرْ عِبادِ الَّذِینَ یسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولئِکَ الَّذِینَ هَداهُمُ الله وَ أُولئِکَ هُمْ أُولُوا الْأَلْبابِ﴾» (الکافی ۱: ۱۳ کتاب العقل / ۱۲)

«بَعْضُ أَصْحَابِنَا رَفَعَهُ عَنْ مُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ عَنْ أَبِی عَبْدِ الله ﷹ قَالَ یا مُفَضَّلُ لَا یفْلِحُ مَنْ لَا یعْقِلُ وَ لَا یعْقِلُ مَنْ لَا یعْلَمُ وَ سَوْفَ ینْجُبُ مَنْ یفْهَمُ وَ یظْفَرُ مَنْ یحْلُمُ وَ الْعِلْمُ جُنَّه وَ الصِّدْقُ عِزٌّ وَ الْجَهْلُ ذُلٌّ وَ الْفَهْمُ مَجْد» (الکافی ۱: ۲۶ کتاب العقل و الجهل / ۲۹)

«مُحَمَّدُ بْنُ یحْیی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَینِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَیدٍ عَنْ یحْیی الْحَلَبِی عَنْ مُحَمَّدٍ الْأَحْوَلِ عَنْ حُمْرَانَ بْنِ أَعْینَ قَالَ قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ الله ﷹ قَوْلُ الله عَزَّ وَ جَلَّ﴿ فَقَدْ آتَینا آلَ إِبْراهِیمَ الْکِتابَ﴾ فَقَالَ النُّبُوَّه قُلْتُ ﴿الْحِکْمَة﴾ قَالَ الْفَهْم» (الکافی ۱: ۲۰۶ باب أن الأئمّه ﷷ ولاه الأمر / ۳)

«مُحَمَّدُ بْنُ یحْیی عَنْ عِمْرَانَ بْنِ مُوسَی عَنْ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ عَلِی بْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَیلِ عَنْ أَبِی حَمْزَه قَالَ سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ الله ﷹ عَنِ الْعِلْمِ أَ هُوَ عِلْمٌ یتَعَلَّمُهُ الْعَالِمُ مِنْ أَفْوَاهِ الرِّجَالِ أَمْ فِی الْکِتَابِ عِنْدَکُمْ تَقْرَءُونَهُ فَتَعْلَمُونَ مِنْهُ قَالَ الْأَمْرُ أَعْظَمُ مِنْ ذَلِکَ وَ أَوْجَبُ أَ مَا سَمِعْتَ قَوْلَ الله عَزَّ وَ جَلَّ ﴿وَ کَذلِکَ أَوْحَینا إِلَیکَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنا ما کُنْتَ تَدْرِی مَا الْکِتابُ وَ لَا الْإِیمانُ﴾ ثُمَّ قَالَ أَی شَیءٍ یقُولُ أَصْحَابُکُمْ فِی هَذِهِ الْآیه أَ یقِرُّونَ أَنَّهُ کَانَ فِی حَالٍ لَا یدْرِی مَا الْکِتَابُ وَ لَا الْإِیمَانُ فَقُلْتُ لَا أَدْرِی جُعِلْتُ فِدَاکَ مَا یقُولُونَ فَقَالَ لِی بَلَی قَدْ کَانَ فِی حَالٍ لَا یدْرِی مَا الْکِتَابُ وَ لَا الْإِیمَانُ حَتَّی بَعَثَ الله تَعَالَی الرُّوحَ الَّتِی ذُکِرَ فِی الْکِتَابِ فَلَمَّا أَوْحَاهَا إِلَیهِ عَلَّمَ بِهَا الْعِلْمَ وَ الْفَهْمَ وَ هِی الرُّوحُ الَّتِی یعْطِیهَا الله تَعَالَی مَنْ شَاءَ فَإِذَا أَعْطَاهَا عَبْداً عَلَّمَهُ الْفَهْمَ» (الکافی ۱: ۲۷۳ باب الرّوح الّتی یسدّد الله بها الأئمّه ﷷ / ۵)

«عَلِی بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِی عَنِ السَّکُونِی عَنْ أَبِی عَبْدِ الله ﷹ قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ﷹ لَمَّتَانِ لَمَّه مِنَ الشَّیطَانِ وَ لَمَّه مِنَ الْمَلَکِ فَلَمَّه الْمَلَکِ الرِّقَّه وَ الْفَهْمُ وَ لَمَّه الشَّیطَانِ السَّهْوُ وَ الْقَسْوَه» (الکافی ۲: ۳۳۰ باب القسوه / ۳)

«وَ الْعَدْلُ عَلَیٰ أَرْبَعِ شُعَبٍ غَامِضِ الْفَهْمِ وَ غَمْرِ الْعِلْمِ وَ زَهْرَه الْحُکْمِ وَ رَوْضَه الْحِلْمِ فَمَنْ فَهِمَ فَسَّرَ جَمِیعَ الْعِلْمِ وَ مَنْ عَلِمَ عَرَفَ شَرَائِعَ الْحُکْمِ وَ مَنْ حَلُمَ لَمْ یفَرِّطْ فِی أَمْرِهِ وَ عَاشَ فِی النَّاسِ حَمِیداً» (الکافی ۲: ۵۰ باب صفه الإیمان)

«أَیّهَا النَّاسُ إِنَّ لِلْقُلُوبِ شَوَاهِدَ تُجْرِی الْأَنْفُسَ عَنْ مَدْرَجَه أَهْلِ التَّفْرِیطِ وَ فِطْنَه الْفَهْمِ لِلْمَوَاعِظِ مَا یدْعُو النَّفْسَ إِلَیٰ الْحَذَرِ مِنَ الْخَطَر» (الکافی ۸: ۲۲)

«سِبْطُ الطَّبْرِسِی فِی مِشْکَاه الْأَنْوَارِ، نَقْلًا مِنْ کِتَابِ الزُّهْدِ عَنْ أَبِی عَبْدِ الله ﷹ قَالَ دِعَامَة الْإِسْلَامِ الْعَقْلُ وَ مِنْهُ الْفِطْنَة وَ الْفَهْمُ وَ الْحِفْظُ وَ الْعِلْمُ وَ بِالْعَقْلِ یکْمُلُ وَ هُوَ دَلِیلُهُ وَ مُبْصِرُهُ وَ مِفْتَاحُ أَمْرِهِ فَإِذَا کَانَ تَأْییدُ عَقْلِهِ مِنَ النُّورِ کَانَ عَالِماً حَافِظاً زَاکِیاً فَطِناً فَهِماً فَعَلِمَ بِذَلِکَ کَیفَ وَ لِمَ وَ حَیثُ وَ عَرَفَ مَنْ نَصَحَهُ وَ مَنْ غَشَّهُ فَإِذَا عَرَفَ ذَلِکَ عَرَفَ مَجْرَاهُ وَ مَوْصُولَهُ وَ مَفْصُولَهُ وَ أَخْلَصَ الْوَحْدَانِیه لله وَ الْإِقْرَارَ بِالطَّاعَة فَإِذَا فَعَلَ ذَلِکَ کَانَ مُسْتَدْرِکاً لِمَا فَاتَ وَارِداً عَلَی مَا هُوَ آتٍ فَعَرَفَ مَا هُوَ فِیهِ وَ لِأَی شَیءٍ هُوَ هَاهُنَا وَ مِنْ أَینَ یأْتِی وَ إِلَی مَا هُوَ صَائِرٌ وَ ذَلِکَ کُلُّهُ مِنْ تَأْییدِ الْعَقْلِ» (مستدرکالوسائل ۱۱: ۲۱۰ باب فی وجوب طاعه العقل و مخالفه / ۱۲۷۶۶)

«إِنَّ الله خَلَقَ الْعَقْلَ مِنْ نُورٍ مَخْزُونٍ مَکْنُونٍ فِی سَابِقِ عِلْمِهِ الَّذِی لَمْ یطَّلِعْ عَلَیهِ نَبِیٌّ مُرْسَلٌ وَ لَا مَلَکٌ مُقَرَّبٌ فَجَعَلَ الْعِلْمَ نَفْسَهُ وَ الْفَهْمَ رُوحَه» (مستدرکالوسائل ۱۱: ۲۰۳ باب ۸)

«عِدَّه مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ نُوحِ بْنِ شُعَیبٍ النَّیسَابُورِی عَنْ عُبَیدِ الله بْنِ عَبْدِ الله الدِّهْقَانِ عَنْ دُرُسْتَ بْنِ أَبِی مَنْصُورٍ عَنْ عُرْوَه بْنِ أَخِی شُعَیبٍ الْعَقَرْقُوفِی عَنْ شُعَیبٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ الله ﷹ یقُولُ کَانَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ﷹ یقُولُ یا طَالِبَ الْعِلْمِ إِنَّ الْعِلْمَ ذُو فَضَائِلَ کَثِیرَه فَرَأْسُهُ التَّوَاضُعُ وَ عَینُهُ الْبَرَاءَه مِنَ الْحَسَدِ وَ أُذُنُهُ الْفَهْم» (الکافی ۱: ۴۸ باب النوادر / ۲)

فطنت

فطنت به معنای هوش و دریافت است؛ معمولاً به قلمرو کلام و سخن تعلق دارد و آن دریافت حقیقت کلام و معنی گفتار است که به آدمی بینش می‌دهد در کنار کیاست و حذر کردن و در برابر غباوت قرار می‌گیرد و ممکن است با فراموشی دچار خدشه شود و تلازمی با فزونی دانش ندارد.

الف) آثار عمدهٔ آن: ۱) می‌توان بدان وسیله مردم را شناخت و ستون استوار روابط اجتماعی و زندگی با دیگران است، ۲) سبب دریافت و فهم و کسب یقین می‌شود و همراه با آنهاست، ۳) موجب سخاوت و بخشندگی، بزرگواری و کرامت است، ۴) صلاح دنیا و آخرت بدان حاصل می‌شود و سبب رهیابی است.

ب) ریشه‌های اساسی آن: ۱) در خرد و عقل ریشه دارد، ۲) با خاموشی و نگهداری تقویت می‌شود، ۳) با کم خوری فزونی می‌یابد. به بیان دیگر با سیری و پرخوری جمع پذیر نیست؛ پرخوری مانع و بازدارندهٔ آن است تا جایی که بیان شده با سیری و پرخوری هوش و فطنتی نیست.

«الْیقِینُ عَلَی أَرْبَعِ شُعَبٍ عَلَی تَبْصِرَه الْفِطْنَه وَ تَأَوُّلِ الْحِکْمَه وَ مَوْعِظَه الْعِبْرَه وَ سُنَّه الْأَوَّلِینَ فَمَنْ تَبَصَّرَ فِی الْفِطْنَه تَأَوَّلَ الْحِکْمَه وَ مَنْ تَأَوَّلَ الْحِکْمَه عَرَفَ الْعِبْرَه وَ مَنْ عَرَفَ الْعِبْرَه عَرَفَ السُّنَّه وَ مَنْ عَرَفَ السُّنَّه فَکَأَنَّمَا عَاشَ فِی الْأَوَّلِین» (بحارالأنوار ۶۵: ۳۸۲ باب ۲۷)

«قَالَ ﷺ: الْمُؤْمِنُ کَیسٌ فَطِنٌ حَذِرٌ» (بحارالأنوار ۶۴: ۳۰۷ باب ۱۴ / ۴۰)

«فطنه المواعظ تدعو إلی الحذر» (غررالحکم: ۴۷۲ فی کل شیء عبره / ۱۰۷۷۶)

«الفطنه بالبصیره» (غررالحکم:۴۴۸ الفصل التاسع حول الفطنه و الیقظه / ۱۰۲۸۶)

«وَ إِنَّ الْقُلُوبَ کَاعَتْ فَطَنِّهَا» (بحارالأنوار ۵۳: ۲۲۲ الحکایه الرابعه)

«وَ ذَهَلَتْ فِطْنَتِی عَنْ ذِکْرِ فَضْلِهَا» (بحارالأنوار ۹۱: ۱۵۹ باب ۳۲)

«أَیّهَا النَّاسُ إِنَّ لِلْقُلُوبِ شَوَاهِدَ تُجْرِی الْأَنْفُسَ عَنْ مَدْرَجَه أَهْلِ التَّفْرِیطِ وَ فِطْنَه الْفَهْمِ لِلْمَوَاعِظِ مَا یدْعُو النَّفْسَ إِلَی الْحَذَرِ مِنَ الْخَطَر» (الکافی ۸: ۲۲)

«و فهما لمن فطن» (الأمالیللطوسی: ۳۷ المجلس الثانی)

«عِدَّة مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ مُرْسَلًا قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ الله ﷹ دِعَامَة الْإِنْسَانِ الْعَقْلُ وَ الْعَقْلُ مِنْهُ الْفِطْنَه وَ الْفَهْمُ وَ الْحِفْظُ وَ الْعِلْمُ وَ بِالْعَقْلِ یکْمُلُ وَ هُوَ دَلِیلُهُ وَ مُبْصِرُهُ وَ مِفْتَاحُ أَمْرِهِ فَإِذَا کَانَ تَأْییدُ عَقْلِهِ مِنَ النُّورِ کَانَ عَالِماً حَافِظاً ذَاکِراً فَطِناً فَهِما» (الکافی ۱: ۲۵ کتاب العقل و الجهل / ۲۳)

«إِنَّ أُولِی الْأَلْبَابِ الَّذِینَ عَمِلُوا بِالْفِکْرَة حَتَّی وَرِثُوا مِنْهُ حُبَّ الله فَإِنَّ حُبَّ الله إِذَا وَرِثَهُ الْقَلْبُ وَ اسْتَضَاءَ بِهِ أَسْرَعَ إِلَیهِ اللُّطْفُ فَإِذَا نَزَلَ [مَنْزِلَه] اللُّطْفِ صَارَ مِنْ أَهْلِ الْفَوَائِدِ فَإِذَا صَارَ مِنْ أَهْلِ الْفَوَائِدِ تَکَلَّمَ بِالْحِکْمَة فَصَارَ صَاحِبَ فِطْنَة فَإِذَا نَزَلَ مَنْزِلَه الْفِطْنَة عَمِلَ فِی الْقُدْرَة» (بحارالأنوار ۳۶: ۴۰۳ باب ۴۶)

«بَعْضُ أَصْحَابِنَا رَفَعَهُ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ الله ﷹ یسْتَدَلُّ بِکِتَابِ الرَّجُلِ عَلَی عَقْلِهِ وَ مَوْضِعِ بَصِیرَتِهِ وَ بِرَسُولِهِ عَلَی فَهْمِهِ وَ فِطْنَتِهِ» (بحارالأنوار ۱: ۱۳۰ باب ۴ /۱۵)

«إِنَّ الْمُؤْمِنَ اتَّخَذَ الله عِصْمَتَهُ وَ قَوْلُهُ مِرْآتُهُ فَمَرَّه ینْظُرُ فِی نَعْتِ الْمُؤْمِنِینَ وَ تَارَه ینْظُرُ فِی الْمُتَجَبِّرِینَ فَهُوَ مِنْهُ فِی لَطَائِفَ وَ مِنْ نَفْسِهِ فِی تَعَارُفٍ وَ مِنْ فِطْنَتِهِ فِی یقِینٍ وَ مِنْ قُدْسِهِ عَلیٰ تَمْکِینٍ» (بحارالأنوار ۷۵: ۱۱۹باب ۲۰)

«ابْنُ الْمُتَوَکِّلِ عَنِ السَّعْدَآبَادِی عَنِ الْبَرْقِی عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ الْمَلِکِ بْنِ هَارُونَ بْنِ عَنْتَرَه عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ عَبْدِ الله بْنِ عَبَّاسٍ قَالَ کُنَّا جُلُوساً عِنْدَ رَسُولِ الله ﷺ فَقَالَ: مَنْ أَرَادَ أَنْ ینْظُرَ إِلَی آدَمَ فِی عِلْمِهِ وَ إِلَی نُوحٍ فِی سِلْمِهِ وَ إِلَی إِبْرَاهِیمَ فِی حِلْمِهِ وَ إِلَی مُوسَیٰ فِی فِطْنَتِه» (بحارالأنوار ۳۹: ۳۵باب ۷۳ / ۳)

«وَ مَنْ فَطَنَ لِمَا بَطَنَ رَأَی مَکْنُونَ الْفِطَنِ وَ عَجَائِبَ الْأَمْثَالِ وَ السُّنَن» (بحارالأنوار۳۰: ۴۰)

«عَنْ أَبِی مُحَمَّدٍ الْعَسْکَرِی ﷹ قَالَ: الْوَحْشَه مِنَ النَّاسِ عَلَی قَدْرِ الْفِطْنَه بِهِمْ» (بحارالأنوار ۶۷: ۱۱۱باب ۴۹)

«الکرم حسن الفطنة و اللّؤم سوء التغافل» (شرحنهجالبلاغه ۲۰:۲۸۷ الحکم المنسوبه / ۲۸۰)

«الفطنة هدایة» (غررالحکم: ۴۴۸ الفصل التاسع حول الفطنه و الیقظه / ۱۰۲۸۹)

«عِدَّة مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ مُرْسَلًا قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ الله ﷹ دِعَامَة الْإِنْسَانِ الْعَقْلُ وَ الْعَقْلُ مِنْهُ الْفِطْنَة وَ الْفَهْمُ وَ الْحِفْظُ وَ الْعِلْمُ وَ بِالْعَقْلِ یکْمُلُ وَ هُوَ دَلِیلُهُ وَ مُبْصِرُهُ وَ مِفْتَاحُ أَمْرِهِ فَإِذَا کَانَ تَأْییدُ عَقْلِهِ مِنَ النُّورِ کَانَ عَالِماً حَافِظاً ذَاکِراً فَطِناً فَهِماً فَعَلِمَ بِذَلِکَ کَیفَ وَ لِمَ وَ حَیثُ وَ عَرَفَ مَنْ نَصَحَهُ وَ مَنْ غَشَّهُ فَإِذَا عَرَفَ ذَلِکَ عَرَفَ مَجْرَاهُ وَ مَوْصُولَهُ وَ مَفْصُولَهُ وَ أَخْلَصَ الْوَحْدَانِیة لله وَ الْإِقْرَارَ بِالطَّاعَة فَإِذَا فَعَلَ ذَلِکَ کَانَ مُسْتَدْرِکاً لِمَا فَاتَ وَ وَارِداً عَلَی مَا هُوَ آتٍ یعْرِفُ مَا هُوَ فِیهِ وَ لِأَی شَیءٍ هُوَ هَاهُنَا وَ مِنْ أَینَ یأْتِیهِ وَ إِلَیٰ مَا هُوَ صَائِرٌ وَ ذَلِکَ کُلُّهُ مِنْ تَأْییدِ الْعَقْلِ» (الکافی ۱:۲۵ کتاب العقل و الجهل / ۲۳)

«من الحکمه جعل المال فی أیدی الجهال فإنه لو خص به العقلاء لمات الجهال جوعا و لکنه جعل فی أیدی الجهال ثم استنزلهم عنه العقلاء بلطفهم و فطنتهم» (شرحنهجالبلاغه ۲۰: ۲۸۹ الحکم المنسوبه / ۳۱۰)

«قلوب الجهال تستفزها الأطماع و ترتهن بالأمانی و تتعلق بالخدائع و کثره الصمت زمام اللسان و حسم الفطنه» (شرحنهجالبلاغه ۲۰: ۲۵۶ الحکم المنسوبه)

«قَالَ الْبَاقِرُ ﷹ: صَلَاحُ شَأْنِ النَّاسِ التَّعَایشُ وَ التَّعَاشُرُ مِلْءَ مِکْیالٍ ثُلُثَاهُ فَطَنٌ وَ ثُلُثٌ تَغَافُلٌ» (بحارالأنوار ۷۱: ۱۶۷ باب ۱۰ /۳۴)

«وَ اعْلَمْ یا بُنَی أَنَّ صَلَاحَ الدُّنْیا بِحَذَافِیرِهَا فِی کَلِمَتَینِ إِصْلَاحِ شَأْنِ الْمَعَایشِ مِلْءَ مِکْیالٍ ثُلُثَاهُ فِطْنَه وَ ثُلُثُهُ تَغَافُلٌ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ لَا یتَغَافَلُ إِلَّا عَنْ شَیءٍ قَدْ عَرَفَهُ فَفَطَنَ لَه» (بحارالأنوار ۴۶: ۲۳۰ باب ۴)

«السَّخَاءُ فِطْنَه وَ اللَّوْمُ تَغَافُلٌ» (بحارالأنوار ۷۵: ۵۳ باب ۱۶)

«اللّٰهمَّ مَا قَصُرَتْ عَنْهُ مَسْأَلَتِی وَ عَجَزَتْ عَنْهُ قُوَّتِی وَ لَمْ تَبْلُغْهُ فِطْنَتِی فِیهِ صَلَاحُ أَمْرِ آخِرَتِی وَ دُنْیای» (بحارالأنوار ۸۳: ۲۷۸ باب ۴۵)

«الْعَطَّارُ عَنْ أَبِیهِ وَ سَعْدٍ عَنِ الْبَرْقِی عَنِ ابْنِ أَبِی عُثْمَانَ عَنْ مُوسَی بْنِ بَکْرٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الْأَوَّلِ عَنْ أَبِیهِ ﷷ قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ﷹ: عَشَرَه یعَنِّتُونَ أَنْفُسَهُمْ وَ غَیرَهُمْ ذُو الْعِلْمِ الْقَلِیلِ یتَکَلَّفُ أَنْ یعَلِّمَ النَّاسَ کَثِیراً وَ الرَّجُلُ الْحَلِیمُ ذُو الْعِلْمِ الْکَثِیرِ لَیسَ بِذِی فِطْنَه» (بحارالأنوار ۲: ۵۱ باب ۱۱ / ۱۵)

«مَنْ زَادَ شِبَعُهُ کَظَّتْهُ الْبِطْنَة وَ مَنْ کَظَّتْهُ الْبِطْنَة حَجَبَتْهُ عَنِ الْفِطْنَة» (مستدرکالوسائل ۱۶: ۲۲۱ باب ۲)

«من کظته البطنة حجبته عن الفطنة» (غررالحکم: ۳۶۰ الفصل الرابع البطنه و آثارها / ۸۱۶۷)

«لَا تَجْتَمِعُ الْفِطْنَة وَ الْبِطْنَة» (مستدرکالوسائل ۱۶: ۲۲۲ باب ۲)

«البطنة تمنع الفطنة» (غررالحکم:۳۶۰ الفصل الرابع البطنه و آثارها / ۸۱۵۱)

«البطنة تحجب الفطنة» (غررالحکم: ۳۶۰ الفصل الرابع البطنه و آثارها / ۸۱۵۳)

«لا فطن مع بطنة» (غررالحکم: ۳۶۰ الفصل الرابع البطنه و آثارها / ۸۱۵۶)

ذکاوت

«ذکاوت»، به معنای سرعت فطنت، دریافت و فهم است که از ایمان نشأت می‌گیرد و جایگاه آن در دل، قلب و فؤاد آدمی است. دشواریهای گفته‌ها و سخنان عالیه المضامین به وسیلهٔ «ذکاوت»، دریافت و حمل می‌شود. از مبانی برمی‌آید که آفت آن، نیرنگ و مکرورزی است. (کتابالعین ۵: ۳۹۹)

«اللّٰهمَّ اجْعَلْ لِقُلُوبِنَا ذَکَاءً عِنْدَ عَجَائِبِهِ الَّتِی لَا تَنْقَضِی» (الکافی ۲: ۵۷۳ باب الدعاء عند قراءه القرآن)

«اللّٰهمّ ارزقنی شرح الصدر و انفتاحه إلیٰ ما [ما] تحب و ترضی و نور القلب و تفهمه لما تحب و ترضی و ضیاء القلب و ذکاء القلب» (إقبالالأعمال: ۱۲۶ دعاء الیوم الخامس من شهر رمضان)

«عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنِ الْأَصَمِّ عَنْ شُعَیبٍ الْعَقَرْقُوفِی عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ الله ﷹ قَالَ قَالَ: أَکْلُ السَّفَرْجَلِ قُوَّه لِلْقَلْبِ وَ ذَکَاءٌ لِلْفُؤَادِ وَ یشَجِّعُ الْجَبَانَ» (وسائلالشیعه ۲۵: ۱۶۷ باب۹۳ / ۳۱۵۴۶)

«قال أمیر المؤمنین ﷹ لولده الحسن ﷹ: یا بنی أحرز حظک من الأدب و فرغ له قلبک فإنه أعظم من أن یخالطه دنس و اعلم أنک إذا افتقرت عشت به و إن تغربت کان لک کالصاحب الذی لا وحشه معه یا بنی الأدب لقاح العقل و ذکاء القلب و عنوان الفضل» (إرشادالقلوب ۱: ۱۶۰ الباب التاسع و الأربعون)

«جَمَاعَه عَنْ أَبِی الْمُفَضَّلِ عَنْ عَبْدِ الْوَهَّابِ بْنِ أَبِی جُبَّه وَرَّاقِ الْجَاحِظِ قَالَ سَمِعْتُ الْجَاحِظَ عَمْرَو بْنَ بَحْرٍ یقُولُ سَمِعْتُ النَّظَّامَ یقُولُ عَلِی بْنُ أَبِی طَالِبٍ ﷹ مِحْنَه عَلَی الْمُتَکَلِّمِ إِنْ وَفَّاهُ حَقَّهُ غَلَا وَ إِنْ بَخَسَهُ حَقَّهُ أَسَاءَ وَ الْمَنْزِلَه الْوُسْطَیٰ دَقِیقَه الْوَزْنِ حَادَّه اللِّسَانِ صَعْبَه التَّرَقِّی إِلَّا عَلَی الْحَاذِقِ الذَّکِی» (بحارالأنوار۴۰: ۱۲۵ باب ۹۲ / ۱۵)

«ابْنُ عِیسَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی الْجَارُودِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ﷹ قَالَ سَمِعْتُهُ یقُولُ إِنَّ حَدِیثَ آلِ مُحَمَّدٍ ﷺ صَعْبٌ مُسْتَصْعَبٌ ثَقِیلٌ مُقَنَّعٌ أَجْرَدُ ذَکْوَانُ لَا یحْتَمِلُهُ إِلَّا مَلَکٌ مُقَرَّبٌ أَوْ نَبِی مُرْسَلٌ أَوْ عَبْدٌ امْتَحَنَ الله قَلْبَهُ لِلْإِیمَانِ أَوْ مَدِینَه حَصِینَه فَإِذَا قَامَ قَائِمُنَا نَطَقَ وَ صَدَّقَهُ الْقُرْآنُ» (بحارالأنوار ۲: ۱۹۱ باب ۲۶ / ۲۷)

«عَبْدُ الله بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَینِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی هَاشِمٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ﷹ قَالَ إِنَّ حَدِیثَنَا صَعْبٌ مُسْتَصْعَبٌ أَجْرَدُ ذَکْوَانُ وَعْرٌ شَرِیفٌ کَرِیمٌ فَإِذَا سَمِعْتُمْ مِنْهُ شَیئاً وَ لَانَتْ لَهُ قُلُوبُکُمْ فَاحْتَمِلُوهُ وَ احْمَدُوا الله عَلَیهِ وَ إِنْ لَمْ تَحْتَمِلُوهُ وَ لَمْ تُطِیقُوهُ فَرُدُّوهُ إِلَی الْإِمَامِ الْعَالِمِ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ ﷹ فَإِنَّمَا الشَّقِی الْهَالِکُ الَّذِی یقُولُ وَ الله مَا کَانَ هَذَا ثُمَّ قَالَ یا جَابِرُ إِنَّ الْإِنْکَارَ هُوَ الْکُفْرُ بِالله الْعَظِیمِ» (بحارالأنوار ۲: ۱۹۲ باب ۲۶ / ۳۳)

«أَحْمَدُ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مَهْزِیارَ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ جَبَلَه عَنْ أَبِی الصَّامِتِ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ الله ﷹ إِنَّ حَدِیثَنَا صَعْبٌ مُسْتَصْعَبٌ شَرِیفٌ کَرِیمٌ ذَکْوَانُ ذَکِی وَعْرٌ لَا یحْتَمِلُهُ مَلَکٌ مُقَرَّبٌ وَ لَا نَبِی مُرْسَلٌ وَ لَا مُؤْمِنٌ مُمْتَحَنٌ قُلْتُ فَمَنْ یحْتَمِلُهُ جُعِلْتُ فِدَاکَ قَالَ مَنْ شِئْنَا یا أَبَا الصَّامِتِ قَالَ أَبُو الصَّامِتِ فَظَنَنْتُ أَنَّ لله عِبَاداً هُمْ أَفْضَلُ مِنْ هَؤُلَاءِ الثَّلَاثَة» (بحارالأنوار ۲: ۱۹۲ باب ۲۶ / ۳۴)

«جَبْرَئِیلُ بْنُ أَحْمَدَ عَنِ الْیقْطِینِی عَنْ عَلِی بْنِ حَسَّانَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ کَثِیرٍ عَنْ جَابِرِ بْنِ یزِیدَ قَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ﷹ یا جَابِرُ حَدِیثُنَا صَعْبٌ مُسْتَصْعَبٌ أَمْرَدُ ذَکْوَانُ وَعْرٌ أَجْرَدُ لَا یحْتَمِلُهُ وَ الله إِلَّا نَبِی مُرْسَلٌ أَوْ مَلَکٌ مُقَرَّبٌ أَوْ مُؤْمِنٌ مُمْتَحَنٌ فَإِذَا وَرَدَ عَلَیکَ یا جَابِرُ شَیءٌ مِنْ أَمْرِنَا فَلَانَ لَهُ قَلْبُکَ فَاحْمَدِ الله وَ إِنْ أَنْکَرْتَهُ فَرُدَّهُ إِلَینَا أَهْلَ الْبَیتِ وَ لَا تَقُلْ کَیفَ جَاءَ هَذَا وَ کَیفَ کَانَ وَ کَیفَ هُوَ فَإِنَّ هَذَا وَ الله الشِّرْکُ بِالله الْعَظِیمِ» (بحارالأنوار ۲: ۲۰۸ باب ۲۶ / ۱۰۲)

«سَلَمَه عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُثَنَّی عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هِشَامٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِیزِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ الله ﷹ یقُولُ حَدِیثُنَا صَعْبٌ مُسْتَصْعَبٌ قَالَ قُلْتُ فَسِّرْ لِی جُعِلْتُ فِدَاکَ قَالَ ذَکْوَانُ ذَکِی أَبَداً» (بحارالأنوار ۲: ۱۹۱ باب ۲۶ / ۳۲)

«وَ قَالَ الْمُفَضَّلُ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ﷹ إِنَّ حَدِیثَنَا صَعْبٌ مُسْتَصْعَبٌ ذَکْوَانُ أَجْرَدُ لَا یحْتَمِلُهُ مَلَکٌ مُقَرَّبٌ وَ لَا نَبِی مُرْسَلٌ وَ لَا عَبْدٌ امْتَحَنَ الله قَلْبَهُ لِلْإِیمَانِ أَمَّا الصَّعْبُ فَهُوَ الَّذِی لَمْ یرْکَبْ بَعْدُ وَ أَمَّا الْمُسْتَصْعَبُ فَهُوَ الَّذِی یهْرُبُ مِنْهُ إِذَا رَأَی وَ أَمَّا الذَّکْوَانُ فَهُوَ ذَکَاءُ الْمُؤْمِنِینَ» (بحارالأنوار ۲: ۱۹۴ باب ۲۶)

«آفة الذّکاء المکر» (غررالحکم: ۳۲۲ الفصل الحادی عشر الکیاسه / ۷۴۷۵)

کیاست

مرتبه‌ای از هوش که از ایمان نشأت می‌گیرد و همراه با پرهیزکاری، حق پذیری و دوراندیشی است و صاحبش را همواره به نقد حال خویش وامی‌دارد.

«وَ إِنَّ الْکَیّسَ لَدَی الْحَقِّ یسِیر»(الکافی ۱: ۱۵ کتاب العقل و الجهل)

«قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ﷹ: الْحَزْمُ کِیاسَه» (بحارالأنوار ۶۸: ۳۳۹ باب ۸۳ / ۸)

«یا هَمَّامُ الْمُؤْمِنُ هُوَ الْکَیّسُ الْفَطِن» (الکافی ۲: ۲۲۶ باب المؤمن و علاماته)

«الْکَیّسُ مَنْ کَانَ غَافِلًا عَنْ غَیرِهِ وَ لِنَفْسِهِ کَثِیرَ التَّقَاضِی» (مستدرکالوسائل ۱۱: ۳۱۵ باب ۳۶)

«الْکَیّسُ مَنْ دَانَ نَفْسَهُ أَی یحَاسِبُهَا وَ عَمِلَ لِمَا بَعْدَ الْمَوْتِ وَ طَالَبَهَا» (مستدرکالوسائل ۱۲: ۱۵۵ باب ۹۵)

«یا أَبَا ذَرٍّ الْکَیّسُ مَنْ دَانَ نَفْسَهُ وَ عَمِلَ لِمَا بَعْدَ الْمَوْتِ» (بحارالأنوار ۷۴: ۸۰ باب ۴)

«وَ إِنَّمَا الْکَیّسُ کَیّسُ الْآخِرَه» (الکافی ۴: ۵۵۷ باب فضل المقام بالمدینه)

«أشرف المؤمنین أکثرهم کیسا [کیاسا]» (غررالحکم: ۳۲۲ الفصل الحادی عشر / ۷۴۶۹)

«وَ أَکْیسُ الْکِیسِ التَّقِی وَ أَحْمَقُ الْحُمْقِ الْفَجُور» (الکافی ۸: ۸۱ وصیّة النبی ﷺ)

نباهت

«نَباهت» به منزله یکی از قوای نفس ناطقه به معنای بیداری هوشیارانه و آگاهانه و دوری از غفلت بکار می‌رود. این بیداری هوشیارانه و آگاهانه از طریق اندیشه می‌تواند دل را برگیرد و با انجام اوامر شرع مقدّس چون جهاد پدید می‌آید.

«عَلِی بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِی عَنِ السَّکُونِی عَنْ أَبِی عَبْدِ الله ﷹ قَالَ کَانَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ﷹ یقُولُ نَبِّهْ بِالتَّفَکُّرِ قَلْبَکَ» (الکافی ۲: ۵۴ باب التفکر / ۱)

«النَّاطِقَة الْقُدْسِیة لَهَا خَمْسُ قُوًی فِکْرٌ وَ ذِکْرٌ وَ عِلْمٌ وَ حِلْمٌ وَ نَبَاهَة» (بحارالأنوار ۵۸: ۸۴)

«وَ الْجِهَادُ نَبَاهَة» (بحارالأنوار ۷۴: ۸۰ باب ۴)

«نَبَّهْتَ عَلَی الْفِکْرَة» (بحارالأنوار ۹۱: ۲۷۴ باب ۴۴)

«نَبَّهْتَ قَلْبَه» (بحارالأنوار ۹۸: ۲۸۷ باب ۲۳)

فراست

«فراست» در اصطلاح به معنای توسّم و تیزبینی و به تعبیر دیگر، دیدن و شناخت هرچیز و پدیده ای پنهان از روی نشانه هایش بدون استدلال شهودی و آگاهی از روی تجربه است و به نوبه خویش دارای درجاتی است. از این رو مرتبه ای از هوش بشمار آید که به دریافت حقایق آنچه دیده شود، امکان بخشد.

﴿إِنَّ فی ذلِکَ لَآیاتٍ لِلْمُتَوَسِّمین﴾ (الحجر/۷۵)

«الْعَبَّاسُ بْنُ مَعْرُوفٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ رِبْعِی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ﷹ فِی قَوْلِ الله عَزَّ وَ جَلَّ ﴿إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِلْمُتَوَسِّمِینَ﴾ قَالَ هُمُ الْأَئِمَّه ﷷ قَالَ رَسُولُ الله ﷺ: اتَّقُوا فِرَاسَه الْمُؤْمِنِ فَإِنَّهُ ینْظُرُ بِنُورِ الله فِی قَوْلِهِ﴿إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِلْمُتَوَسِّمِینَ﴾» (بحارالأنوار ۲۴: ۱۳۱ باب ۴۲ / ۱۸)

«وَ ذَلِکَ فِی وُجُوهٍ شَتَّی مِنْ فِرَاسَه الْعَینِ وَ ذَکَاءِ الْقَلْبِ وَ وَسْوَسَه النَّفْسِ وَ فِطْنَه الرُّوحِ مَعَ قَذْفٍ فِی قَلْبِه» (بحارالأنوار ۱۰: ۱۶۸ باب ۱۳)

لبّ

«لبّ» به معنای ناب و خالص هر چیزی و از جمله خرد ناب است. سبب فرمانبری از ناصح و پرهیز از دنیاست و با بخشندگی و سخاوت فزونی می‌یابد و با دین و دانش همراهی دارد. «اهل لبّ» هستند که امر ولایت را درک می‌کنند و آن را پاس می‌دارند؛ چه حقیقت «لبّ» از کان و معدن اهل عصمت ﷷ می‌جوشد

اللب: خالص کلّ شیء(بحارالأنوار ۱: ۸۲ باب ۱)

«سَهْلُ بْنُ زِیادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ شَمُّونٍ الْبَصْرِی عَنْ أَبِی طَیفُورٍ الْمُتَطَبِّبِ قَالَ دَخَلْتُ عَلَی أَبِی الْحَسَنِ الْمَاضِی ﷹ فَنَهَیتُهُ عَنْ شُرْبِ الْمَاءِ فَقَالَ ﷹ وَ مَا بَأْسٌ بِالْمَاءِ وَ هُوَ یزِیدُ فِی اللُّب» (الکافی ۶: ۳۸۱ /۲)

«مَثَلُ الدُّنْیا کَمَثَلِ الْحَیّة لَینٌ مَسُّهَا وَ السَّمُّ النَّاقِعُ فِی جَوْفِهَا یهْوِی إِلَیهَا الْغِرُّ الْجَاهِلُ وَ یحْذَرُهَا ذُو اللُّبِّ الْعَاقِل» (بحارالأنوار ۷۰: ۱۲۹ باب ۱۲۲ / ۱۳۵)

«لَا یسْتَعَانُ عَلَی الدَّهْرِ إِلَّا بِالْعَقْلِ وَ لَا عَلَی الْأَدَبِ إِلَّا بِالْبَحْثِ وَ لَا عَلَی الْحَسَبِ إِلَّا بِالْوَفَاءِ وَ لَا عَلَی الْوَقَارِ إِلَّا بِالْمَهَابَه وَ لَا عَلَی السُّرُورِ إِلَّا بِاللِّینِ وَ لَا عَلَی اللُّبِّ إِلَّا بِالسَّخَاء» (بحارالأنوار ۷۵:۷ تتمّة باب ۱۵)

«وَ أَمَّا طَاعَه النَّاصِحِ فَیتَشَعَّبُ مِنْهَا الزِّیادَه فِی الْعَقْلِ وَ کَمَالُ اللُّب» (بحارالأنوار ۱: ۱۱۹ باب ۴)

«عَنْ أَبِی عَبْدِ الله ﷹ أَنَّهُ أَوْصَی بَعْضَ شِیعَتِهِ فَقَالَ أَمَا وَ الله إِنَّکُمْ لَعَلَیٰ دِینِ الله إِلَی أَنْ قَالَ ﷹ رَحِمَ الله امْرَأً أَحْیا أَمَرَنَا فَقِیلَ وَ مَا إِحْیاءُ أَمْرِکُمْ یا ابْنَ رَسُولِ الله ﷺ فَقَالَ تَذْکُرُونَهُ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ وَ الدِّینِ وَ اللُّبِّ» (مستدرکالوسائل ۸: ۳۲۵ ۹ / ۹۵۶۵)

«لَا یکُونُ لِأَحَدٍ غَیرِنَا الْعِلْمَ وَ الْحِلْمَ وَ الْحُکْمَ وَ اللُّب» (بحارالأنوار ۱۶: ۳۷۴ باب ۱۱)

حِجی و نهی

«حِجی» به معنای عقل و خردی است که پیچیدگیهای امور را در می‌یابد و «نُهی» نیز به معنای عقل وخردی است که از بدیها بازمی دارد.

«فَاتَّقُوا الله عِبَادَ الله الْمُنْتَحِلِینَ لِمَحَبَّتِنَا وَ إِیاکُمْ وَ الذُّنُوبَ الَّتِی قَلَّ مَا أَصَرَّ عَلَیهَا صَاحِبُهَا إِلَّا أَدَّاهُ إِلَی الْخِذْلَانِ الْمُؤَدِّی إِلَی الْخُرُوجِ عَنْ وَلَایه مُحَمَّدٍ وَ عَلِی وَ الطَّیبِینَ مِنْ آلِهِمَاﷷ وَ الدُّخُولِ فِی مُوَالَاه أَعْدَائِنَا فَإِنَّ مَنْ أَصَرَّ عَلَی ذَلِکَ فَأَدَّاهُ خِذْلَانُهُ إِلَی الشَّقَاءِ الْأَشْقَی مِنْ مُفَارَقَه وَلَایه سَیدِ أُولِی النُّهَی فَهُوَ مِنْ أَخْسَرِ الْخَاسِرِین» (مستدرکالوسائل ۱۲: ۱۰۱ / ۷۷)

«وَ لَکَ الْمَوَدَّه فِی قُلُوبِ ذَوِی النُّهَی» (بحارالأنوار ۴۵:۲۳۵ باب ۴۳)

«أَبِی عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ ابْنِ رِئَابٍ عَنْ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ الله ﷹ قَالَ سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ ﴿إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِأُولِی النُّهیٰ﴾ قَالَ نَحْنُ وَ اللهِ أُولُو النُّهَیٰ فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ وَ مَا مَعْنَی أُولِی النُّهَیٰ قَالَ مَا أَخْبَرَ اللهُ بِهِ رَسُولَهُ مِمَّا یکُونُ بَعْدَهُ مِنِ ادِّعَاءِ أَبِی فُلَانٍ الْخِلَافَه وَ الْقِیامِ بِهَا وَ الْآخَرِ مِنْ بَعْدِهِ وَ الثَّالِثِ مِنْ بَعْدِهِمَا وَ بَنِی أُمَیه فَأَخْبَرَ رَسُولُ اللهِ ﷺ عَلِیّاً ﷹ وَ کَانَ ذَلِکَ کَمَا أَخْبَرَ الله نَبِیهُ وَ کَمَا أَخْبَرَ رَسُولُ الله ﷺ عَلِیّاً ﷹ وَ کَمَا انْتَهَی إِلَینَا مِنْ عَلِی فِیمَا یکُونُ مِنْ بَعْدِهِ مِنَ الْمُلْکِ فِی بَنِی أُمَیه وَ غَیرِهِمْ فَهَذِهِ الْآیه الَّتِی ذَکَرَهَا الله فِی الْکِتَابِ إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِأُولِی النُّهی فَنَحْنُ أُولُو النُّهَی الَّذِینَ انْتَهَی إِلَینَا عِلْمُ هَذَا کُلِّهِ فَصَبَرْنَا لِأَمْرِ الله فَنَحْنُ قُوَّامُ الله عَلَی خَلْقِهِ وَ خُزَّانُهُ عَلَی دِینِهِ نَخْزَنُهُ وَ نَسْتُرُهُ وَ نَکْتَتِمُ بِهِ مِنْ عَدُوِّنَا کَمَا اکْتَتَمَ رَسُولُ الله ص حَتَّی أَذِنَ الله لَهُ فِی الْهِجْرَه وَ جَاهَدَ الْمُشْرِکِینَ» (بحارالأنوار ۲۴: ۱۱۸ باب ۴۰ / ۱)

«اللهمَّ صَلِّ عَلَی سَیّدِنَا مُحَمَّدٍ وَ أَهْلِ بَیتِهِ وَ صَلِّ عَلَی الْحَسَنِ بْنِ عَلِی الْهَادِی إِلَی دِینِکَ وَ الدَّاعِی إِلَی سَبِیلِکَ عَلَمِ الْهُدَی وَ مَنَارِ الْتُّقَی وَ مَعْدِنِ الْحِجَی وَ مَأْوَی النُّهَی» (بحارالأنوار ۹۹: ۶۷ باب ۶)

«السَّلَامُ عَلَیکَ یا حَلِیفَ النَّدَی وَ مَعْدِنَ النُّهَی وَ مَحَلَّ الْحِجَی» (بحارالأنوار ۱۷: ۳۲۶ باب ۲)

«عَلِیُّﷹ کَانَ وَ الله عَلَمَ الْهُدَی وَ کَهْفَ التُّقَی وَ مَحَلَّ الْحِجَی وَ مَحْتِدَ النَّدَی وَ طَوْدَ النُّهَی» (بحارالأنوار ۴۴: ۱۱۲ باب ۲۱)

«السَّلَامُ عَلَیکَ یا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَﷹ یا إِمَامَ الْهُدَی وَ مَصَابِیحَ الدُّجَی وَ کَهْفَ أُولِی الْحِجَی وَ مَلْجَأَ ذَوِی النُّهَی» (بحارالأنوار ۹۷: ۳۴۷ باب ۴)

«السَّلَامُ عَلَی أَئِمَّة الْهُدَیٰﷷ وَ مَصَابِیحِ الدُّجَیٰ وَ أَعْلَامِ التُّقَیٰ وَ ذَوِی النُّهَیٰ وَ أُولِی الْحِجَیٰ» (بحارالأنوار ۹۹: ۱۲۷ باب ۸)

«قَالَ الصَّادِقُ ﷹوَ اعْلَمْ أَنَّ الله لَمْ یفْرِضِ الْحَجَّ وَ لَمْ یخُصَّهُ مِنْ جَمِیعِ الطَّاعَاتِ بِالْإِضَافَه إِلَی نَفْسِهِ بِقَوْلِهِ تَعَالَی ﴿وَ ِللهِ عَلَی النَّاسِ حِجُّ الْبَیتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَیهِ سَبِیلًا﴾ وَ لَا شَرَعَ نَبِیهُ ﷺ سُنَّه فِی خِلَالِ الْمَنَاسِکِ عَلَی تَرْتِیبِ مَا شَرَعَهُ إِلَّا لِلِاسْتِعْدَادِ وَ الْإِشَارَه إِلَی الْمَوْتِ وَ الْقَبْرِ وَ الْبَعْثِ وَ الْقِیامَه وَ فَضْلِ بَیانِ السَّبْقِ مِنْ دُخُولِ الْجَنَّه أَهْلُهَا وَ دُخُولِ النَّارِ أَهْلُهَا بِمُشَاهَدَه مَنَاسِکِ الْحَجِّ مِنْ أَوَّلِهَا إِلَی آخِرِهَا لِأُولِی الْأَلْبَابِ وَ أُولِی النُّهَی» (مستدرکالوسائل ۱۰: ۱۷۲ ۱۷ / ۱۱۷۷۱)

«حبّ العلم و حسن الحلم و لزوم الثّواب من فضائل أولی النّهیٰ و الألباب» (غررالحکم: ۴۲ فضیله العلم)

«فی إخلاص الأعمال تنافس أولی النهی و الألباب» (غررالحکم: ۱۵۵ الإخلاص فی العمل و آثاره / ۲۹۰۵)

«أکذبوا آمالکم و اغتنموا آجالکم بأحسن أعمالکم و بادروا مبادره أولی النهی و الألباب» (غررالحکم: ۳۱۳ رابطه الأمل و الأجل / ۷۲۶۷)

«أکثر الصلاح و الصواب فی صحبه أولی النهی و الألباب (غررالحکم: ۴۲۹ صاحب العقلاء/ ۹۷۶۸)

وَ إِنَّمَا یکْتَفِی أُولُو الْأَلْبَابِ وَ الْحِجَی وَ أُولُو النُّهَی أَنْ یعْلَمُوا أَنَّهُ إِذَا انْکَشَفَ الْغِطَاءُ رَأَوْا ما یوعَدُون» (بحارالأنوار ۹۰: ۱۳۸ باب ۱۲۹)

«وَ أَنْتُمْ أُولِی النُّهَیٰ وَ بَقِیه النَّاسِ فَتَخْتَلِفُونَ وَ تَفْتَرِقُونَ عَنِّی وَ تَعْصُونِّی وَ تُخَالِفُونَ عَلَیّ» (بحارالأنوار ۳۳: ۵۶۳ باب ۳۰)

غباوت، سفاهت و حماقت

غباوت در برابر فهم قرار می‌گیرد و موجب گمراهی است و می‌توان با فطنت و هوش با آن ستیزید؛ حماقت میوهٔ نادانی و سبب نگونبختی است؛ زیانمندترین یاران و دشوارترین بیماری که درمان نپذیرد؛ تنگدستی سختی است که نیاز آن با دارایی و مال برطرف نگردد؛ در وطن، غربت و بیگانگی و در میان عزیزان، خواری است. سفاهت موجب ناسازگاری و ننگ و عار است و رفق و سازگاری را میگریزاند و سبب دشمنی دیگران می‌شود.

«وَ الْفَهْمُ وَ ضِدَّهُ الْغَبَاوَه» (بحارالأنوار ۱: ۱۰۹ باب ۴)

«دُعَاءُ یوْمِ الثَّلَاثَاءِ لِعَلِی ﷹ بِسْمِ الله الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ الْحَمْدُ لله الَّذِی مَنَّ عَلَی بِاسْتِحْکَامِ الْمَعْرِفَة وَ الْإِخْلَاصِ بِالتَّوْحِیدِ لَهُ وَ لَمْ یجْعَلْنِی مِنْ أَهْلِ الْغَوَایة وَ الْغَبَاوَة وَ الشَّکِّ وَ الشِّرْک» (بحارالأنوار ۸۷: ۱۸۳ باب‌ ۹ / ۲۵)

«ضادّوا الغباوة بالفطنة» (غررالحکم: ۴۴۸ الفصل التاسع حول الفطنه و الیقظه / ۱۰۲۹۴)

«الغباوة غوایة» (غررالحکم: ۷۵ الضلاله /۱۱۶۹)

«من أقبح الشیم الغباوة» (غررالحکم: ۷۶ ذم الحمق و السفه / ۱۲۲۱)

«دُعَاءٌ آخَرُ فِی الْیوْمِ الثَّالِثِ اللّٰهمَّ ارْزُقْنِی فِیهِ الذِّهْنَ وَ التَّنْبِیهَ وَ أَبْعِدْنِی فِیهِ عَنِ السَّفَاهَة وَ التَّمْوِیة» (بحارالأنوار ۹۵: ۲۰)

«الحمق شقاء» (غررالحکم ص: ۷۶-۷۷/ الفصل السابع عشر / ۱۲۰۱)

«الحمق أضرّ الأصحاب» (غررالحکم ص: ۷۶-۷۷/ الفصل السابع عشر /۱۲۰۲)

«الحمق أدوأ الداء» (غررالحکم ص: ۷۶-۷۷/ الفصل السابع عشر / ۱۲۰۳)

«الحمق من ثمار الجهل» (غررالحکم ص: ۷۶-۷۷/ الفصل السابع عشر /۱۲۰۴)

«الحمق داء لا یداوی و مرض لا یبرأ» (غررالحکم ص: ۷۶-۷۷/ الفصل السابع عشر / ۱۲۰۵)

«أفقر الفقر الحمق» (غررالحکم ص: ۷۶-۷۷/ الفصل السابع عشر / ۱۲۰۶)

«أضرّ شیء الحمق» (غررالحکم ص: ۷۶-۷۷/ الفصل السابع عشر /۱۲۰۷)

«بئس الدّاء الحمق» (غررالحکم ص: ۷۶-۷۷/ الفصل السابع عشر / ۱۲۰۸)

«فقر الحمق [الأحمق] لا یغنیه المال» (غررالحکم ص: ۷۶-۷۷/ الفصل السابع عشر / ۱۲۰۹)

«کل فقر یسد إلا فقر الحمق» (غررالحکم ص: ۷۶-۷۷/ الفصل السابع عشر / ۱۲۱۰)

«لا فاقة أشد من الحمق» (غررالحکم ص: ۷۶-۷۷/ الفصل السابع عشر /۱۲۱۱)

«لا داء أدوی من الحمق» (غررالحکم ص: ۷۶-۷۷/ الفصل السابع عشر / ۱۲۱۲)

«السفه خرق» (غررالحکم ص: ۷۶-۷۷/ الفصل السابع عشر /۱۲۱۳)

«من أقبح الشیم الغباوة» (غررالحکم ص: ۷۶-۷۷/ الفصل السابع عشر /۱۲۲۱)

«الحمق یوجب الفضول» (غررالحکم ص: ۷۶-۷۷/ الفصل السابع عشر /۱۲۲۲)

«الحمق فی الوطن غربة» (غررالحکم ص: ۷۶-۷۷/ الفصل السابع عشر /۱۲۲۳)

«الأحمق غریب فی بلدته مهان بین أعزته» (غررالحکم ص: ۷۶-۷۷/ الفصل السابع عشر / ۱۲۲۴)

«لا یدرک مع الحمق مطلب» (غررالحکم ص: ۷۶-۷۷/ الفصل السابع عشر /۱۲۲۵)

«السفه یجلب الشر» (غررالحکم ص: ۷۶-۷۷/ الفصل السابع عشر /۱۲۲۶)

«إیاک و السّفه فإنه یوحش الرفاق» (غررالحکم ص: ۷۶-۷۷/ الفصل السابع عشر /۱۲۲۷)

«دع السفه فإنه یزری بالمرء و یشینه» (غررالحکم ص: ۷۶-۷۷/ الفصل السابع عشر /۱۲۲۸)

«کفی بالسّفه عارا» (غررالحکم ص: ۷۶-۷۷/ الفصل السابع عشر /۱۲۲۹)

«کثرة السّفه توجب الشنئان و تجلب البغضاء» (غررالحکم ص: ۷۶-۷۷/ الفصل السابع عشر / ۱۲۳۰)

«من کثر سفهه استرذل» (غررالحکم ص: ۷۶-۷۷/ الفصل السابع عشر /۱۲۳۱)

«الأحمق لا یحسن [یحسن] بالهوان و لا ینفک عن نقص و خسران» (غررالحکم ص: ۷۶-۷۷/ الفصل السابع عشر فی السفاهه و الحماقه /۱۲۳۳)

«الحمق الاستهتار بالفضول و مصاحبه الجهول» (غررالحکم ص: ۷۶-۷۷/ الفصل السابع عشر فی السفاهه و الحماقه/ ۱۲۳۴)

«تعرف حماقة الرجل بالأشر فی النعمة و کثره الذل فی المحنة» (غررالحکم ص: ۷۶-۷۷/ الفصل السابع عشر /۱۲۳۵)

«تعرف حماقة الرجل فی ثلاث فی کلامه فیما لا یعنیه و جوابه عما لا یسئل عنه و تهوره فی الأمور» (غررالحکم ص: ۷۶-۷۷/ الفصل السابع عشر /۱۲۳۶)

«من أمارات الأحمق کثره تلونه» (غررالحکم ص: ۷۶-۷۷/ الفصل السابع عشر /۱۲۴۳)