۸. زمینهٔ بررسی

یکپارچگی دامنه‌های شناختی و عاطفی در بروز خلّاقیّت نوجوانان تیزهوش سازمانده بر حسب جنس و بنیادهای تحوّلی همواره دچار ابهام جدّی بوده است.

آشکاری هر چه بیشتر پدیده «یکپارچگی دامنه‌های شناختی و عاطفی در بروز خلّاقیّت»، پیامدهای اساسی در پدیدآیی و شکل‌گیری ملاحظات بالینی، آموزشی، پرورشی و مشاوره‌ای خلّاقیّت دارد.

در این میان بیشترین پرسشها بر حول تشخیص خلّاقیّت می‌گردد:

آیا آزمون هوش می‌تواند خلاقیت نوجوانان تیزهوش سازمانده را پیش‌بینی کند؟

آیا آزمون هیجان می‌تواند خلاقیت نوجوانان تیزهوش سازمانده را پیش‌بینی کند؟

به خوبی آشکار نیست که خلّاقیّت در چه سطحی از هوش، شرایط شایسته‌تری برای بروز به دست می‌آورد. همچنین روشن نیست هیجان در چه شرایطی، به بروز خلاقیت نوجوانان تیزهوش یاری می‌دهد.

به اقتضای جنسیّت، تحوّل و سطح هوش و به ویژه پدیده «تیزهوشی استثنایی» از نوع خلّاقیّت همراه با نارساییهای هیجانی، امر تشخیص دچار پیچیدگیهایی می‌شود.

لذا بررسی «جلوه‌های خلّاقیّت دانش‌آموزان تیزهوش در گستره هوش و واکنشهای هیجانی» می‌تواند زمینه‌های روشنتری در پیگیری بنیادی ترین اهداف در این قلمرو فراهم آورد:

زمینه سازی یکپارچگی دامنه‌های شناختی و عاطفی برای بروز خلّاقیّت

خدمات راهنمایی و مداخلات درمانگری برای اختلالات هیجانی مرتبط به خلّاقیّت به اقتضای جنسیّت، تحوّل و سطح هوش

لزوم بهداشت روانی و استواری هیجانی برای خلّاقیّت

درک و فهم همراهی برخی نارساییهای هیجانی با خلّاقیّت

ملاحظات روان‌درمانگری و مشاوره ویژه افراد خلّاق

پرورش خلّاقیّت از لحاظ هیجانی و عاطفی به اقتضای جنسیّت، تحوّل و سطح هوش

سؤالات

در این پژوهش سه پرسش اساسی طرح شد:

1) آیا جلوه‌های خلّاقیّت دانش‌آموزان تیزهوش سازمانده با واکنشهای هیجانی و هوش آنها رابطه دارد؟

2) آیا رابطه جلوه‌های خلّاقیّت دانش‌آموزان تیزهوش سازمانده با واکنشهای هیجانی و هوش آنها در میان دختران و پسران، متفاوت است؟

3) آیا رابطه جلوه‌های خلّاقیّت دانش‌آموزان تیزهوش سازمانده با واکنشهای هیجانی و هوش آنها در پایه‌های تحصیلی، متفاوت است؟

متغیرها

مقصود از هوش در این جا «ظرفیت تحلیلی»است که با تأکید بر عامل عمومی هوش از طریق آزمون کتل سنجیده می‌شود. بر پایه «هوش» از جنبه عملیاتی، ناظر به تعبیر «کتل» است. «کتل» ویژگیهای هفتگانه‌ای را برای «عامل عمومی هوش» قایل است: 1) ظرفیّتهای کلامی، عددی، مکانیکی، فضایی و ترسیم تصاویر، 2) سرعت و دقّت ادراک، 3) استدلال (استقرایی و قیاسی)، 4) فراخنای حافظه (همراه با تداعی طوطی‌وار و معنی‌دار)، 5) هجّی کردن کلمات، 6) سیّالیت کلامی و اندیشه و 7) قضاوت (بویژه زیبایی شناختی).(شریفی، 1384)

مراد از خلّاقیّت، سیّالیت، اصالت، انعطاف‌پذیری و بسط است. که با آزمون عابدی احراز می‌شود.

«هیجان پذیری» به معنای «احساس بدبختی، حالت پریشانی، انتقادناپذیری و اضطراب» که اشاره به مؤلفه نخست آزمون شخصیتی برژه دارد.

«تیزهوشی» متغیّر کنترل و «پایه» و «جنسیّت» در این پژوهش متغیّرهای تعدیل کننده محسوب می‌شوند.

نقطهٔ کنونی پژوهش

نیمرخ کنونی پیشینه گویای آن است که با مطالعات اندکی ر این موضوع رویاروییم. حتی در این مطالعات اندک، دستاوردها در زمینه همبستگی میان واکنشهای هیجانی، هوش و خلّاقیّت دچار ابهامند. و یافته‌ها در رابطه میان ویژگیهای تنهایی، درونگردی و برونگردی، خودارجدهی با خلاقیت، رابطه هوش با خلاقیت و و نیز پیوند تعالی جویی با خلاقیت، تعارض دارند و سرانجام این که یک خلأ پژوهشی در قلمرو تیزهوشی سازماندهی به ویژه با ملاحظهٔ تحوّلی و جنسیّتینمایان است. لذا با این پرسش اساسی مواجه هستیم که آیا جلوه‌های خلّاقیّت دانش‌آموزان تیزهوش سازمانده با واکنشهای هیجانی و هوش آنها رابطه دارد؟

روش شناسی پژوهش

جامعه آماری را دانش‌آموزان تیزهوش مدارس استعدادهای درخشان شهر تهرانمی‌دهند که از میان دو مدرسهٔ راهنمایی پسرانه و دخترانهٔ استعدادهای درخشان تهران، به طور تصادفی چهل و پنج دانش‌آموز از هر پایه و از میان دو دبیرستان پسرانه و دخترانهٔ استعدادهای درخشان تهران، به طور تصادفی سی و پنج دانش‌آموز از پایه‌های اوّل و دوم انتخاب گردیدند. با احتساب پاسخنامه‌های کامل و قابل بررسی، در مجموع سیصدو بیست وچهار دانش‌آموز تیزهوش مورد مطالعه قرار گرفتند. از این تعداد، 158 پسر و 166 دختر بودند که همگی به طور تصادفی برگزیده شدند. (نمونهٔ 324نفری با میانگین بهرهٔ هوشی 137)

«آزمون هیجان‌پذیری برژه»، «آزمون هوش فرهنگ زدودهٔ کتل» و «آزمون سنجش خلّاقیّت» در دو نوبت در ساعات صبح و به صورت گروهی اجرا گردیدند:

نوبت نخست، دو آزمون هوش کتل و آزمون برژه (با میانگین زمانی هشتاد دقیقه)

نوبت دوم، آزمون سنجش خلّاقیّت (با میانگین زمانی سی و پنج دقیقه)

از «تحلیل رگرسیون چند متغیّری» در تحلیل داده‌ها بهره‌گیری شد.

یافته‌ها

1) رابطه خلّاقیّت با واکنشهای هیجانی‌ دانش‌آموزان تیزهوش معنادار است؛ امّا رابطه خلّاقیّت با هوش آنان، معنادار نیست.

«واکنشهای هیجانی» ده درصد نمرهٔ خلّاقیّت نوجوانان تیزهوش سازمانده را پیش‌بینی می‌کند.

2) رابطه جلوه‌های خلّاقیّت با واکنشهای هیجانی و هوش دانش‌آموزان تیزهوش سازمانده در میان دختران و پسران، دارای تفاوتهای معناداری است.

«واکنشهای هیجانی» هفت درصد نمرهٔ خلّاقیّت پسران تیزهوش و دوازده درصد نمرهٔ خلّاقیّت دختران تیزهوش را پیش‌بینی می‌کند.

هوش در هیچ یک از دو گروه، به تنهایی پیش‌بینی‌کنندهٔ خلّاقیّت نیست.

مقایسهٔ نتایج تحلیل رگرسیون گام به گام و همزمان نمرهٔ خلّاقیّت دختران تیزهوش بر حسب متغیّرهای هیجان و هوش در سطوح مختلف بهرهٔ هوشی

مقایسهٔ نتایج تحلیل رگرسیون گام به گام و همزمان نمرهٔ خلّاقیّت پسران تیزهوش سازمانده بر حسب متغیّرهای هیجان و هوش در سطوح مختلف بهرهٔ هوشی

مقایسهٔ نتایج تحلیل رگرسیون گام به گام و همزمان نمرهٔ خلّاقیّت پسران و دختران تیزهوش سازمانده بر حسب متغیّرهای هیجان و هوش در پایه‌های مختلف

• 3) رابطه جلوه‌های خلّاقیّت با واکنشهای هیجانی دانش‌آموزان تیزهوش سازمانده در پایه‌های دوم راهنمایی تا دوم دبیرستان معنادار است؛ امّا رابطه خلّاقیّت با واکنشهای هیجانی دانش‌آموزان تیزهوش سازمانده پایهٔ‌ اوّل راهنمایی معنادار نیست.

رابطه جلوه‌های خلّاقیّت با هوش دانش‌آموزان تیزهوش سازمانده در پایه‌های اوّل راهنمایی تا دوم دبیرستان، معنادار نیست.

مقایسهٔ نتایج تحلیل رگرسیون گام به گام و همزمان نمرهٔ خلّاقیّت دانش آموزان تیزهوش سازمانده بر حسب متغیّرهای هیجان و هوش در پایه‌های مختلف تحصیلی

4)یافته‌های تلویحی مربوط به تفاوتهای سطح هوش

مقایسهٔ نتایج تحلیل رگرسیون گام به گام و همزمان نمرهٔ خلّاقیّت دانش‌آموزان تیزهوش سازمانده بر حسب متغیّرهای هیجان و هوش در سطوح مختلف تیزهوشی سازماندهی

مقایسهٔ نتایج تحلیل رگرسیون گام به گام و همزمان نمرهٔ خلّاقیّت دانش‌آموزان تیزهوش سازمانده بر حسب متغیّرهای هیجان و هوش در سطوح مختلف بهرهٔ هوشی