۳۰. ماهیت تعاملی هیجانی شناختی خلاقیت
نگارنده در یک پژوهش گسترده، یکپارچگی دامنههای عاطفی و شناختی در بروز خلّاقیّت را مورد بررسی قرار داد.
سه فرضیّه اساسی مورد پژوهش قرار گرفتند: 1) جلوههای خلّاقیّت دانشآموزان تیزهوش با واکنشهای هیجانی و هوش آنان رابطه دارد.2) رابطه جلوههای خلّاقیّت دانشآموزان تیزهوش با واکنشهای هیجانی و هوش آنان در میان دختران و پسران، متفاوت است.3) رابطه جلوههای خلّاقیّت دانشآموزان تیزهوش با واکنشهای هیجانی و هوش آنان در پایههای تحصیلی، متفاوت است.
ابزارهای «هیجانپذیری برژه»، «آزمون هوشی کتل»، «آزمون سنجش خلّاقیّت»، در میان سیصد و بیست وچهار دانشآموز تیزهوش (صد و پنجاه و هشت پسر و صد و شصت و شش دختر با متوسّط بهره هوشی 137 در پایههای تحصیلی اوّل راهنمایی تا دوم دبیرستان) اجرا گردیدند. یافتهها با شیوه تحلیل رگرسیون به دست آمد.
نتایج تحلیل رگرسیون نشان داد:
1) رابطه جلوههای خلّاقیّت دانشآموزان تیزهوش با واکنشهای هیجانی آنان معنادار است؛ امّا رابطه جلوههای خلّاقیّت با هوش آنان معنادار نیست.
2) به طور کلّی رابطه جلوههای خلّاقیّت دانشآموزان تیزهوش با واکنشهای هیجانی و هوش آنان در میان دختران و پسران دارای تفاوت معناداری نیست؛ امّا بسته به بهره هوشی، سطوح تیزهوشی و پایه تحصیلی، تفاوتهای معناداری وجود دارد.
3) رابطه جلوههای خلّاقیّت دانشآموزان تیزهوش در پایههای تحصیلی دوم راهنمایی تا دوم دبیرستان، با واکنشهای هیجانی آنان معنادار است؛ امّا رابطه جلوههای خلّاقیّت دانشآموزان تیزهوش پایه تحصیلی اوّل راهنمایی با واکنشهای هیجانی آنان، معنادار نیست. علاوه بر آن، رابطه جلوههای خلّاقیّت دانشآموزان تیزهوش در پایههای تحصیلی اوّل راهنمایی تا دوم دبیرستان، با هوش آنان، معنادار نیست.
استنباط میشود بروز خلّاقیّت نوجوانان تیزهوش بر بنیاد هیجان، بستگی به بهره هوشی، سطوح تیزهوشی، پایه تحصیلی و تعامل با پایه تحصیلی و تعامل جنسیّت با بهره هوشی دارد. همچنین تجلّی خلّاقیّت نوجوانان تیزهوش در پهنه هوش، وابسته به بهره هوشی و سطوح تیزهوشی و مستقلّ از پایه تحصیلی و جنسیّت است؛ امّا به تعامل جنسیّت با پایه تحصیلی و تعامل جنسیت با بهره هوشی بستگی دارد.
از این رو، جلوهگری خلّاقیّت در گسترهٔ هوش و واکنشهای هیجانی در خطّ سیر تحوّلی هم دختران و هم پسران تیزهوش، دچار فراز و نشیبهایی است و این تجلّی به سطوح تیزهوشی و نوسانهای بهرهٔ هوشی نیز بستگی دارد.
بر اساس یافتههای این پژوهش، نکات ذیل قابل توجّه بودند:
الف) به طور کلّی واکنشهای هیجانی پیشبینیکننده خلّاقیّت نوجوانان تیزهوش است؛ یعنی «احساس خوشبختی، ثبات خُلقی، انتقادپذیری و آرامش»، بستر بروز خلّاقیّت نوجوانان تیزهوش را تشکیل میدهد.
ب) خلّاقیّت نوجوانان تیزهوش بستگی به «عامل عمومی هوش» ندارد.
ج) بررسی بروز خلّاقیّت در گستره واکنشهای هیجانی و پهنه هوش نشان میدهد که به طور کلّی هم در میان پسران و هم در میان دختران واکنشهای هیجانی بهترین پیشبین برای خلّاقیّت نوجوانان تیزهوش است؛ یعنی «احساس بدبختی، حالت پریشانی، انتقادناپذیری و اضطراب» مانع خلّاقیّت هم پسران و هم دختران نوجوان تیزهوش میشود.
د) بررسی تفصیلی بروز خلّاقیّت در گستره واکنشهای هیجانی و پهنه هوش، در سطوح بهره هوشی و پایههای تحصیلی، نشان میدهد که شباهتها و تفاوتهایی قابل ملاحظه میان دختران و پسران وجود دارد.
ه) بررسی تحوّلی بروز خلّاقیّت نوجوانان تیزهوش در گستره هیجان نشان میدهد که در یازده سالگی واکنشهای هیجانی، پیشبینیکننده خلّاقیّت نیست؛ امّا در دوازده تا پانزده سالگی، خلّاقیّت را پیشبینی میکند
و) بررسی تحوّلی بروز خلّاقیّت نوجوانان تیزهوش در پهنه هوش نشان داد که هوش به طور کلّی در هیچ سنّی پیشبینیکننده خلّاقیّت نیست.
ز) به طور کلّی واکنشهای هیجانی پیشبینیکننده خلّاقیّت نوجوانان تیزهوش در سطوح تیزهوشی خفیف (بهره هوشی 115 تا 129) نیمهشدید (بهره هوشی 130 تا 144) و شدید (بهره هوشی 145 تا 159) است.
ح) بروز خلّاقیّت نوجوانان تیزهوش در گستره واکنشهای هیجانی در طیفهای گوناگون بهره هوشی دارای تفاوتهای قابل ملاحظهای است که از نظم معیّنی پیروی نمیکند.
ط) بروز خلّاقیّت نوجوانان تیزهوش در گستره هوش نیز در سطوح تیزهوشی و طیفهای گوناگون بهره هوشی دارای تفاوتهایی قابل ملاحظهای است.
ی) یکپارچگی گسترههای هوش و واکنشهای هیجانی در بروز جلوههای خلّاقیّت، کم و بیش در همه گروههای مورد پژوهش، آشکار است.
ک) اگر استقلال خلّاقیّت را از واکنشهای هیجانی در گستره بهره هوشی 153 تا 180 بپذیریم و از سوی دیگر به لزوم خلّاقیّت در گستره بهره هوشی153 تا 180 توجّه داشته باشیم، به نظر میرسد آنچه که در باره مسایل هیجانی مرتبط به تیزهوشی و پدیده دودامنگی(به ویژه از نوع تیزهوشی توأم با اختلال تحصیلی) بیان شده، به ماهیّت خلّاقانه این گستره از بهره هوشی بستگی داشته باشد.
ازمجموعه تحلیلها و تبیینها نتایج ذیل حاصل گردید:
الف) تجلّی خلّاقیّت نوجوانان تیزهوش بر بنیاد هیجان، بستگی به سطح تیزهوشی، بهره هوشی، پایه تحصیلی و تعامل جنسیّت با پایه تحصیلی و تعامل جنسیت با بهره هوشی دارد.
ب) بروز خلّاقیّت نوجوانان تیزهوش در پهنه هوش، وابسته به سطح تیزهوشی، بهره هوشی، و مستقلّ از پایه تحصیلی و جنسیّت است؛ امّا به تعامل جنسیّت با پایه تحصیلی و تعامل جنسیّت با بهره هوشی بستگی دارد.
ج) به طور کلّی نظریّههای موجود خلّاقیّت، تیزهوشی و هیجان، در تبیین بروز جلوههای خلّاقیّت در گستره هوش و واکنشهای هیجانی با توجّه به سطوح مختلف بهره هوشی دچار محدودیّت هستند.
به عنوان نمونه هیچ کدام از نظریّههای موجود تیزهوشی، خلّاقیّت و هیجان، کمکی در تبیین استقلال خلّاقیّت از هوش و واکنشهای هیجانی در طیف حایل (بهرهٔ هوشی 147 تا 152) نمیکنند؛ از آن روی که در طیف بهرهٔ هوشی 147 تا 152 هیچ یک از دو متغیّر هوش و واکنشهای هیجانی، نقشی در تبیین خلّاقیّت دانشآموز تیزهوش ندارند؛ چنانکه هیچ یک از نظریّههای موجود تیزهوشی، خلّاقیّت و هیجان، نیز به توضیح همبستگی منفی تیزهوشی و خلّاقیّت در طیف بهرهٔ هوشی 124 تا 131 یاری نمیدهند.
د) یکپارچگی دامنههای عاطفی و شناختی در بروز خلّاقیّت به ملاحظات تحوّلی و افتراقی میان پسران و دختران، سطح تیزهوشی و نیز بهره هوشی بستگی دارد و به نظر میرسد اوج این یکپارچگی را در میان پسران دوازده ساله در سطح تیزهوشی استثنایی(160-179) به ویژهدر طیف بهره هوشی 166تا 180 میتوان یافت.(کاظمی، 1389)