۱۵. برنامههای موضوعی جدید
برنامههای آموزشی موضوعی (ریاضی، علوم، زبان، خواندن) جدیدترین کوششهای تعلیمی بشمار میآیند.
آموزشهای فوقالعاده و خارج از برنامه در زمینههای ریاضی و علوم پایه میتواند هم به منظور جبران ضعف تحصیلی و هم به لحاظ توسعه وگسترس محتویات برنامه عادی به کار رود. درواقع برنامههای پارهوقت در موضوعات گوناگون، نوعی غنیسازی بشمار میآید و مهارتهای زبانی و کلامی، مقتضی اعمال شیوههای آموزشی ویژه است. تیزهوشان پایه پنجم در شرایط تحولی خاصّی بسر میبرند که کاربرد برنامههای آموزشی فعال و عینی را اجتنابناپذیر میسازد. طبیعی است که به علت عدم تعادل موزشی اساختار تفکری صوری و انتزاعی، کاربرد شیوههای تجریدی، فاقد بازدهی مناسب باشد.
پرورش رهبری در خردسالی
رهبری به عنوان جریان وحدتیافته از تصمیمگیری، اجرا و نظارت به وسیله فردی با خصایص موهوبی از طریق کاربرد منابع در نیل به هدف خاص، حتی در اولین سال زندگی آدمی نیز قابل تشخیص است. ویژگیهای رهبری در سالهای پیش از دبستان (در دوره طفولیت) را اطمینان به نفس در حضور همسالان، فعالیت ابتکاری، مرجعیت برای فعالیتهای دیگران، توانمندی سازماندهی، تطابق با گرایشهای اصولی گروه، و تسلط تشکیل میدهد. این ویژگیها میتوانند رهبری را در دوره بزرگسالی، پیشبینی کنند.
برنامههای گوناگون تربیت و پرورش رهبری (به عنوان نوعی تیزهوشی) معمولاً بر اساس مبانی زیر پیریزی شدهاند:
الف) مهیاسازی پژوهش رهبری؛ ب) بررسی سبکهای رهبری؛ ج) تجربه رهبری در عمل؛ د) آگاهی از توانمندیها و ضعفهای فرد؛ ه) ارزیابی توان فرد با لحاظ آگاهیهای اکتسابی.
این مبانی، نکات خاصّی را مورد تأکید قرار میدهند: تمرکز بر حل مسأله شغلی، تمهید الگوهای رهبری و موقعیتهای عملی ویژه، پسخوراند و تجربه رهبری واقعی.
مبانی و نکات مزبور در هر دو نوع روشهای پرورش (نظری و فعال) به اَشکال گوناگون تحقق مییابند.
در تربیت «رهبری فعال» بر تقویت تعامل و نفوذ اجتماعی، تصمیمگیری انفرادی، مشارکتهای گروهی، حل مسأله، آمادگی برای وقایع آتی، برنامهریزی، ارتباط، توسعه کار گروهی، اعتلای گروه، تشخیص و کاربرد عقاید خلاّق، و کاوش موقعیتها تأکید میشود؛ اما فنون پرورش «رهبری نظری» به تحلیل تاریخی جهان بشری، تحقیق و تجارب در مسائل انسانی، حل مسأله گروهی و کیفیت تکوین سیاستها توجه دارد.6
توانایی و خصایص رهبری را در اوان طفولیت میتوان پرورش داد: شناخت نیازهای سایر همسالان و افراد جامعه، ایجاد حس همدردی و دلسوزی نسبت به آنها، برخورد با دیدگاههای متنوع در زندگی، آموزش رفتارهای اجتماعی و حل مشکلات زندگی اجتماعی، میتوانند عناصر این برنامه پرورشی باشند.
این برنامه جدید نیز نوعی اسلوب پرورشی فعّال بشمار میآید که بر تقویت توانمندیها و مهارتهای رهبری فعال در میان تیزهوشان خردسال (چهار تا پنج ساله) تأکید میورزد. مبنای برنامه مزبور این است که در دوره طفولیت نهتنها تیزهوشی رهبری را میتوان تمییز داد، بلکه نوع ویژه آن (رهبری فعال) نیز قابل تشخیص است. لذا پرورش رهبری فعال را میتوان بوسیله بازیهای خاصّ از مقطع طفولیت (چهار تا پنج سالگی) آغاز کرد.
به نظر میرسد که خصایص رهبری در طفولیت، زمینههای روانی مناسبی را برای پرورش عناصر فوق فراهم میآورند: اعتماد به نفس، مرجعیت در جنبه اجتماعی، تسلّط و توانمندی سازماندهی، موجب تکوین رفتارهای اجتماعی مناسب میشوند. قابلیت ابتکار طفل تیزهوش، حل مشکلات زندگی واقعی و اجتماعی را میسر میسازد. و زمینه شخصیتی تطابق با گرایشهای اصولی گروه، به شناسایی نیازهای دیگران، حساسیت و همدردی در قبال آن، و نیز برخورد با دیدگاههای متنوع در زندگی روزمره، اعانت میکند.
بدین ترتیب عناصر پرورشی و زمینههای روانی مزبور، رشد مهارتهای رهبری فعال را در دوران تحولی متعاقب (بویژه بزرگسالی) سهولت میبخشد.
توفیق چنین برنامههایی (بویژه در دوران طفولیت)، نشان از مبانی و مفاهیم تشخیصی روشن دارد و تأییدی محکم بر وجود رهبری، به عنوان نوعی تیزهوشی و نظام روانی خاص با خصایص موهوبی و ذاتی (شخصیتی، نگرشی، انگیزشی و رفتاری) است که نظریات محیطنگرانه و رفتارگرایانه، قادر به تبیین اکتسابی بودن این نظام روانی نیستند؛ گرچه شاید برای تبیین مهارتهای مدیریت در سطح خُرد از توانایی نسبی برخوردار باشند؛ مهارتهایی که با تحلیل این نظام روانی متمایز، در قالب محتویات آموزشی و نسبتاً اکتسابی در تربیت مدیریت امروز به کار میروند.
بحث ویژه
نقش مدرسه در موفقیت طرح ویژه
هر طرح ویژهای تحت تأثیر سه عامل کلی یعنی خانواده، مدرسه و جامعه شکل گرفته، تحقق مییابد. مدرسه از دو طریق میتواند بر موفقیت یک طرح آموزشی و پرورشی تأثیر بگذارد:
الف) تأمین منابع انسانی مناسب وجود منابع انسانی متناسب با ویژگیهای تیزهوشی و تنوع آن از عوامل تعیینکننده کامیابی یک طرح اختصاصی است. معلّم و مشاوره ویژه، اساسیترین منابع انسانی مزبور را تشکیل میدهند.
به نظر میرسد که علیرغم ضرورت آموزش و تعلیم اقتضایی (بر مبنای نوع تیزهوشی، جنسیت و پایهتحصیلی) که معلّمانی با ویژگیهای متفاوت را ایجاب مینماید، امر مشاوره و راهنمایی کمتر تحت تأثیر عوامل مزبور قرار میگیرد؛ «خصایص یک مشاور مطلوب کم و بیش در کلیه شرایط، مورد اجماع نظر تیزهوشان قرار دارد.»7
علاوه بر این، یک نقطه رویارویی دیگر نیز میان مشاور و معلّم مشهود است: وضعیت تحصیلی؛ توجّه افراطی معلّم به پیشرفت کلیه تیزهوشان و نسبیگرایی مشاور بر اساس توجه اقتضایی بر نوع تیزهوشی. گذشته از دو مورد مزبور، وجوه اشتراک قابل ملاحظه و شایان اهمیتی میان مشاوران و معلّمان ویژه، به چشم میخورد:
مشاور و معلّم، مهمترین ارکان موفقیت یک برنامه ویژه هستند.
حوزههای رفتاری و شخصیتی در ویژگیهای مطلوب هر دو عامل، اولویت نشان میدهند.
توجه و اهمیت تیزهوشان به توانمندی و قابلیت مشاوره و راهنمایی معلّمان، گویای وجود پیوند مستحکم دیگری با مشاوران است.
ب- گسترش برنامههای ویژه برنامههای سنّتی، نظیر «غنیسازی» و «تسریع» بدون توجه به تفاوتهای فردی و تنوع تیزهوشی، اثربخشی نخواهند داشت. وجود حداقل سه نوع نظام روانی ویژه در قلمرو تیزهوشی یعنی پیشرفت تحصیلی، خلّاقیت و رهبری و پذیرش این تنوع، به سهولت، ناکارآمدی برنامههای سنّتی و ضرورت فراهمسازی برنامههای متناسب و اقتضایی را نشان میدهد.
غنیسازی، سدّی در توفیق تیزهوشان پیشرفته بشمار میآید، تیزهوشانی که واجد خصوصیات نظم، پشتکار، رقابتجویی و جاهطلبی تحصیلی و شغلی میباشند. همین ویژگیها کافی است، تیزهوشان خلّاق را از آنها متمایز سازد که خود بر اساسی انگیزشی – گرایشی – شناختی و شخصیتی ویژهای قرار دارد و لذا تسریع تحصیلی با خصایص روانی افراد خلاّق سازگاری نشان نمیدهد و چهبسا شاید اقدامات تفکیکی، نیازهای تیزهوشان رهبر را ارضا نسازد: گرایش شدید به عموم مردم، توانایی فوقالعاده در تصمیمگیری و نفوذ اجتماعی و سازماندهی، زندگی آنها را (حتی در دوران کودکی و نوجوانی) در جامعه عادی، اجتنابناپذیر میسازد.
«نارساییهای موجود در مفاهیم و مبانی»7 از یکسو و محدودیتهای کوششهای سنتی، ضرورت توسعه و گسترش برنامههای اقتضایی پویا را در امر آموزش و پرورش ویژه موجب میشود. فعالیتهای مربوط به پرورش رهبری در خردسالی به منزله نوعی برنامه اقتضایی پویا بشمار میآید.
گسترش برنامههای موضوعی، پابهپای اقدامات عمومی، اجتنابناپذیر است. این برنامهها نهتنها پاسخی در جهت نیازهای انفرادی و تنوع تیزهوشی است، بلکه به عنوان نوعی اقدام مشاوره تحصیلی، مسائل خاصی را میگشاید و ضعف تحصیلی را در داخل یک برنامه اقتضایی ویژه به حداقل میرساند. بنابراین، برنامههای موضوعی، مکمّل کوششهای اقتضایی پویا و ویژه هستند.