۱. پیشگفتار چاپ دوم

روانشناسی کودکان تیزهوش و روشهای آموزش ویژه

تألیف

دکتر ناصرالدّین کاظمی حقیقی

چاپ سوم

[محل درج تصویر: gifted_children_psychology_chapter_001_image_01.png]

سرشناسه: کاظمی حقیقی، ناصرالدّین

عنوان و نام پدیدآور: روانشناسی کودکان تیزهوش و روشهای آموزش ویژه / ناصرالدّین کاظمی حقیقی.

مشخصات نشر: تهران: تابان خرد، 1393.

مشخصات ظاهری: 184 ص.

شابک: 978-600-94890-3-9

وضعیت فهرست‌نویسی: فیپا

یادداشت: چاپ قبلی: کانون فرهنگی انتشاراتی سایه‌نما، 1376.

موضوع: کودکان تیز هوش - - روان‌شناسی

موضوع: آموزش‌های ویژه

رده‌بندی کنگره: 1393 ک9ت/723BF

رده‌بندی دیویی: 455/155

شماره کتابشناسی ملی: 3658589

مشخصات کتاب

نام کتاب:

روان‌شناسی کودکان تیزهوش و روشهای آموزش ویژه

مؤلف:

دکتر ناصرالدّین کاظمی حقیقی

شمارگان:

1000 جلد

نوبت چاپ:

چاپ اول انتشارات تابان خرد

تاریخ چاپ:

پاییز93

ISBN:

978-600-94890-3-9

انتشارات تابان خرد

Taban.kherad@yahoo.com

021-44649671

پیشگفتار چاپ دوم

این کتاب در هنگام انتشارش نخستین منبع تخصّصی برای درس دو واحدی دانشگاهی دانشجویان روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی کشور به شمار می‌آمد. نسخه‌های کتاب پس از مدّت دو تا سه سال نایاب شد. علی رغم پیگیری پژوهشگران، معلّمان و دانشجویان، چاپ دوم به تعویق می‌افتاد تا اکنون که شرایط مناسب برای تجدید چاپ فراهم گردید.

با وجود گذشت قریب به هفده سال از نخستین چاپ، محتوای کتاب هنوز پاسخگوی بسیاری از نیازهای روز در قلمرو تشخیص، آموزش و پرورش استعدادهای درخشان و کودکان و نوجوانان تیزهوش است. علّت این امر، در روش تحقیقی است که در تألیف مقالات به کار رفته است: «مطالعه راهبردی». چنان که این شیوه پیشنهادی مؤلّف برای جامعهعلمی، به تفصیل در پیشگفتار چاپ نخست بیان شده، در این جا به اختصار ذکر می‌شود که «مطالعه راهبردی، ترکیبی از یافته‌های همهتحقیقاتی است که در قلمروی خاصّ در طیف زمانی مشخّص، حاصل شده است».

بدون شکّ، ترکیب کلّی دستاوردهای پژوهشی، یافته‌های انتزاعی پایداری به دست می‌دهد که در بلند مدّت، از اعتبار و کارآیی لازم برخوردار است.

در این جا «روانشناسی و آموزش و پرورش تیزهوش»، «قلمرو خاصّ» محسوب می‌شود.

در پایان، شایسته است از همّت سرکار خانم زهره عطایی کچویی، مدیر محترم انتشارات تابان خرد در تجدید چاپ این مجموعه سپاسگزاری شود.

مؤلّف

تهران، پاییز 1395

فهرست مطالب

عنوان صفحه

No table of contents entries found.

به نام خداوند جان و خرد

تعلیم و تربیت تیزهوشان و افراد مستعدّ در سرزمین ما از ریشه‌های تاریخی عمیق و مستحکمی برخوردار است. حوزه‌های آموزشی علوم و معارف اسلامی از نخستین مراکز نخبه‌‌پروری در سطح جهان بوده‌اند. این حوزه‌ها، حداقل از یک تاریخ هزارساله برخوردارند؛ امّا بررسیهای دقیقتر نشان می‌دهند که تأسیس نخستین حوزه‌ها به سده دوّم هجری قمری بازمی‌گردد.

جایگاه مهمّ حوزه‌های یاد شده در علم و تعلیم و تربیت تیزهوشان از آن حیث است که برنامه آموزشی آنها را «مطالعه مستقل انفرادی» تشکیل می‌دهد؛ برنامه‌ای که در دوره‌ معاصر به منز‌له شایسته‌ترین اقدام آموزشی و تعلیمی ویژه برای افراد مستعدّ و تیزهوش تشخیص داده شده و به کار می‌رود.

کاربرد برنامه آموزشی یاد شده، مستلزم شناسایی تراز هوشی و توانایی یادگیری خاّص در میان متعلّمین بوده است. شناسایی و تشخیص سطح توانمندی یادگیری یک متعلّم از جمله وظایف اولیه علما و مدرسین بشمار می‌آمده است. از این رو، ضروری بود تا ملاکها و موازین خاصّی برای تشخیص تراز هوشی متعلّم و طالب علم وجود داشته باشد. ملاکهای مزبور، ملتهم از جوامع اصیل روایی و نقلی اسلامی در متون گرانقدر و ارزشمند اخلاق، حکمت و معارف الهی به طور ضمنی و تصریحی به رقم درآمده و کم و بیش به وسیله علما و مدرّسین به کار گرفته شد.

جمع‌آوری این موازین و خصایص و بررسی تحلیلی آنها بنیادی‌ترین اقدام مطالعاتی و تحقیقاتی در قلمرو روان‌شناسی تیزهوش به شمار می‌آید؛ زیرا سبب راهگشایی و گسترش مبانی این دانش در سده‌های آینده خواهد شد.

علی‌رغم وجود یک تاریخ هزار و دویست ساله برای این نظام آموزشی ویژه در سرزمین ما کمتر نشانه‌ای از خصیصه‌های آن در شالودهآموزش و پرورش رسمی می‌توان یافت. در شالوده رسمی موجود افراد عادی و متوسط از لحاظ هوشی مورد توجّه محوری قرار می‌گیرند؛ بنابراین نیازهای اساسی و خاصّ کودکان و نوجوانان مستعد و تیزهوش بدون پاسخ ماند. با این توضیح، پدیدآیی یک نظام آموزشی اختصاصی ضرورت یافت.

سازمان ملّی پرورش استعدادهای درخشان به منزله یک نهاد بازتابی از موازات کوششهای تعلیمی ویژه، در جهت روشنگری و تبیین جنبه‌های روان‌شناختی و آموزشی و پرورشی ویژه تیزهوشان به انتشار یک مجلّه علمی و پژوهشی با عنوان «استعدادهای درخشان» مبادرت ورزید.

مجلّه استعدادهای درخشان به منزله نخستین مجلّه علمی برای حوزه تیزهوشان در سطح قارّه آسیا به سرعت به منبع و مرجع معتبری برای عموم معلّمان، مشاوران، دست‌اندرکاران، پژوهشگران، دانشجویان و دانشگاهیان تبدیل شد. در تاریخچه هفده ساله ساله (1370 تا 1387) این مجلّه، مقالات متعدد و متنوّعی حاوی آخرین دستاوردهای علمی و پژوهشی در گستره روان‌شناسی پرورشی تیزهوشان انعکاس یافت.

مجموعه حاضر حاوی بخش کوچکی از مقالات مزبور است که با عنوان جدید «مطالعه راهبردی» درج شده است. تنظیم این مجموعه به منظور نیل به اهداف خاصیّ انجام یافته است:

- پدیدآیی یک کتاب درسی برای ماده درسی «روان‌شناسی کودکان تیزهوش و روشهای آموزش آن» (به ارزش دو واحد) که یک درس تخصّصی برای دانشجویان رشته روان‌شناسی کودکان استثنایی محسوب می‌شود.

- وجود مرجعی برای مدیران، معلّمان و مشاوران مدارس عادی و مراکز آموزشی ویژه که دارای دانش‌آموزان مستعدّ و تیزهوش هستند.

- فراهم آوری یک منبع علمی برای خانواده‌هایی که فرزند مستعدّی دارند و یا به رشد و شکوفایی استعدادهای ویژه فرزندان خود علاقمند هستند.

- اهداف فوق در تألیف هریک از مطالعات راهبردی منظور شده است. چنان که ذکر شده این عنوان برای مطالعات و تحقیقات، نامی تازه و جدید است که باید با مشخصات این نوع مطالعه، آشنایی بیشتری حاصل آید.

- این مطالعه ویژه، بر مبنای جمعبندی چکیده‌های پژوهشی انجام می‌گیرد و دارای امتیازات خاصّی است در این جا به برخی از امتیازات و خصایص این نوع مطالعه اشاره می‌شود:

- به منزله مطالعه ویژه، بدیع و نوآورانه است؛

- معمولاً از یک مقدمه ارزشی و فرهنگی برخوردار است که سبب جذب دستاوردهای پژوهشی می‌شود و آنها را در بافتی روشن، ریشه‌دار و مستحکم قرار می‌دهد؛

- همه ثمرات پژوهشهای تخصّصی را دارد؛ امّا مانع از زاویه و حاشیه‌پردازی و شرح و تفصیل بیهوده است؛

- خواننده را از مطالعه مقالات گوناگون و پراکنده بی‌نیاز می‌کند؛ مگر آن که ضرورتی برای مطالعات جزءنگرانه و عمیقی وجود داشته باشد؛

- با اجتناب از قیل و قالهای توهّمی و تردیدبرانگیز، حقایق و اصول و قواعد پایدار را به دست می‌دهد؛

- در هر راهبردی بر اساس مباحث مطالعه، حقیقی نوین کشف می‌شود و پژوهشها را پویا می‌سازد. بنابراین مطالب و محتویات آن، خشک، یکنواخت و تکراری نیست؛

- پیش از تجویز پیشنهادها، نسبت به دستاوردهای تخصّصی و پیچیده، بینش و نگرش خاصّی ایجاد می‌کند؛

- استنباطهای کاربردی، محتویات آن را عملی و اجرایی می‌سازد؛

- نتایج حاصله از مباحث آن، خلأهای پژوهشی و تحقیقاتی را در گستره دانش نخبه‌شناسی تربیتی، آشکار می‌کند و از این رو، برای تحقیقات بعدی رهگشا خواهد بود؛

- و سرانجام، خالص یافته‌های جدید ذکر شده و طبقه‌بندی می‌گردد تا راه را برای استنباطهای پژوهشگران هموار کند.

مجموعه حاضر در هشت فصل تنظیم شده است:

فصل اوّل شامل مباحث مقدماتی و بنیادین در روان‌شناسی و آموزش و پرورش تیزهوش است. این مباحث و نکات اساسی آگاهیهای اولیه و زمینه‌ای را برای مطالعات تخصصی‌تر و پیشرفته‌تر در اختیار می‌گذارد.

مفاهیم «هوش» و «تیزهوشی» همراه با اهمیّت و جایگاه آنها مور مطالعه واقع می‌شود و نیز ویژگیهای تحوّلی و تشخیصی آن مفاهیم مورد بررسی قرار می‌گیرد.

در فصل دوّم، جدیدترین یافته‌ها در مبانی روان‌شناختی و مفهوم‌پردازی، برخی ویژگیهای شناختی، تأثیر‌پذیری نگرش افراد خلّاق، ضرورت تشخیص مجموعه‌ای، و لزوم مشاور خاصّ برای آسیبهای ویژه بررسی می‌گردد. بحث ویژه این فصل به معضلات اساسی امر تشخیص اختصاص دارد.

فصل سوم به بررسی جدیدترین دستاوردها در حوزه نظام آموزش و پرورش ویژه برای تیزهوشان اختصاص دارد و نقش خانواده، مدرسه، جامعه، معلّم و انواع برنامه‌ریزیها در پدیدآیی یک نظام ویژه مورد مطالعه قرار می‌گیرد. در بحث ویژه، نقش مدرسه مورد کاوش واقع می‌شود.

فصل چهارم به بررسی دستاوردهای نو در حوزه تأثیرپذیری نگرش، تشخیص اقتضایی، ارزشیابی برنامه و پرورش اجتماعی می‌پردازد و تغییرپذیری یکی از خصایص نگرشی از سوی محیط مورد بحث قرار می‌گیرد.

در فصل پنجم یافته‌های نو در قلمرو خلّاقیت و برنامه‌های ویژه مورد شرح و تفصیل واقع شده و سپس رابطه یکی از برنامه‌های خاصّ با فضای همسالی ویژه‌ مورد بحث قرار می‌گیرد.

در فصل ششم آخرین دستاوردها پیرامون ویژگیهای شناختی، انگیزشی، نگرشی، تنوع نخبگی و ارزشیابی برنامه بررسی می‌شود. بحث ویژهاین فصل به رابطهنظری میان دو خصیصه‌شناختی توجه دارد.

فصل هفتم به بررسی جدیدترین نتایج پژوهشی در قلمرو خلّاقیت، خصایص کلامی، و ویژگیهای بلوغ حرفه‌ای و پیشرفت تحصیلی می‌پردازد و سپس خصایص شغلی یکی از انواع خلّاقیت مورد بحث قرار می‌گیرد.

و فصل هشتم به بررسی ویژگیهای تیزهوشی پیشرفتگی و وجود برخی تیرگیها در امر تشخیص تیزهوشی و استعداد می‌پردازد.