۱۲. فصل سوّم
تنوع تیزهوشی و توسعه برنامههای اقتضایی
«مطالعه راهبردی»
«در این مطالعه راهبردی، جدیدترین یافتههای مربوط به آموزش و پرورش تیزهوش مورد بررسی و تحلیل قرار میگیرد. نتایج این بررسی در شش محور ارائه میشود:
انواع تیزهوشی، وجود معلّمانی با خصوصیاتی ویژه را ایجاب مینماید.
موفقیت هر طرح ویژهای مرهون تعاون و همیاری متقابل و تنگاتنگ خانواده، مدرسه و جامعه است.
برنامههای «غنیسازی» و «تسریع» باید به اقتضاء تفاوتهای فردی و تنوع تیزهوشی تحقق یابد.
نارساییهای موجود در مفاهیم و محدودیتهای غنیسازی و تسریع، ضرورت توسعه برنامههای متناسب و فعال را در امر آموزش و پرورش ویژه، اجتنابناپذیر میسازد.
برنامههای موضوعی، به موازات کوششهای عمومی گسترش مییابند و به تکمیل برنامههای اساسی تحقق میبخشند.
کوششهای مربوط به پرورش رهبری فعال در خردسالی، موفقیتآمیز بوده است.
در پایان این مطالعه، نقش مدرسه در موفقیت یک طرح ویژه مورد بحث قرار میگیرد.
یافتههای جدید
آموزش
«موفقیت یک برنامه میتواند به چهار ویژگی عمومی مربوط شود:
(1) طرحریزی برای هر دانشآموز بر اساس نیازهای فردی (2) مواد آموزشی هماهنگ با سطح آموزشی دانشآموز (3) رسیدگی به پیشرفت دانشآموز توسط معلّم در یک جریان عادی (4) بررسی میزان پیشرفت تحصیلی دانشآموز به وسیله ابزارهای پیش و پس آزمون.»21
«ارتباط با مراجع اجتماعی، میتواند فواید متقابلی برای دانشآموزان، معلّمان و جامعه دربر داشته باشد.»26
«در بررسی توزیع جنسی 142 مدرسه دولتی ویژه تیزهوش، یافت شد که به طور کلی به طرز معنیداری، سهم دختران بیش از پسران است. در پایههای دهم تا دوازدهم، برعکس بود (پسران، تفوق داشتند).
هشت عامل میتوانند موجب دلسردی دختران تیزهوش در مشارکت برنامههای ویژه گردند: فشار همسالان، موضعگیریهای مدیران و مجریان، محتوای برنامه، ساختار برنامه، فشار والدین، موضعگیریهای آموزشگاه، موضعگیریهای مشاور، فرآیند تشخیص.»30
«در مطالعه، بر روی 35 تیزهوش 10 ساله که از رایانه بهره میگرفتند، یافت شد که آنها میتوانند به طور مستقل، تحقیقات و مطالعات شخصی خود را شکل دهند؛ در امر یادگیری به نحو انفرادی فعالیت نمایند و به شناسایی مسائل مورد نظر و کاوش و جستجوی پیگیرانه حول موضوع مزبور بپردازند. رایانه در گسترش و توسعه موقعیتهای تربیتی و افزایش نوآوریهای معلّمان، مفید بود.»13
«یک برنامه معتبر و غنی، ساختاری است که بتواند برای کلیه توانمندیهای بالقوه نوجوانان (پیشرفت فوقالعاده، رهبری اجتماعی، خلّاقیت و...) مفید باشد. ابداع، تحریک مناسب، توجیهپذیری، فضای گرم و صمیمانه، و واگرایی از مختصات چنین برنامهای است.»25
«مقولههای اساسی مسألهزا در تمایز نظام آموزش عادی و اختصاصی را این موارد تشکیل میدهند: برنامههای آموزشی، گسیختگی جریان عادی، تشریک مساعی، مسائل مربوط به رشد اجتماعی و هیجانی دانشآموز. مسائل مزبور، قابل گشایش میباشند. اما همیاری در برنامهریزی و ارتباط متقابل، امری ضروری است.»20
معلّم
«معلّمان مقاطع ابتدایی و متوسطه، بیش از آموزش استعدادهای درخشان نیاز به کار و فعالیت تخصصی دارند.»11
«خصوصیات لازم برای آموزش و تدریس موفق را ویژگیهای زیر تشکیل میدهند: شوخطبعی، گرمی و حرارت در کار (خونگرمی)، خلّاقیت، توجّه و مراقبت نسبت به دانشآموز، انتظار از دانشآموز در انجام فعالیتهایی با کیفیات عالی؛ تأکید بر فعالیت شخصی دانشآموز در امر یادگیری (و نیز در شیوههای خلاّق).»35
«در بررسی برداشت معلّمان از انواع تیزهوشی، (تیزهوشی ذهنی، مهارتهای اجتماعی، هنرهای خلّاق، توانایی کلامی، و مهارتهای حرکتی) یافت شد که آنها تیزهوشان حرکتی و هنرمندان خلّاق را مانند تیزهوشان ذهنی (با قابلیتهای برجسته منطقی)، کلامی و اجتماعی، موفق نمیدانستند.»18
«نقش معلّم در یک طرح آموزشی اطلاعرسانی در میان تیزهوشان پایههای چهارم تا هشتم تحصیلی، محوری و اساسی است.»32
برنامهریزی
«تجربه اجرای یک برنامه غنیسازی پیشدانشگاهی، نشان میدهد که اینگونه اقدامات ضرورتی اساسی دارد.»24
«عناصر یک برنامه ویژه در کانادا را موارد زیر تشکیل میدهد: ساختار، ویژگیهای معلّم، آگاهسازی چندفرهنگی، غنیسازی، تشخیص و نخبهگرایی در داخل برنامه. تجربه 5 ساله «مدرسه در مدرسه»، اختصاصی کردن را مورد تأکید قرار میدهد؛ به گونهای که موجب گسترش و تقویت استعدادها و علائق میشود. مهمترین ویژگی تحصیلی این برنامه در تمرکز آن است؛ یعنی یک برنامه انقباضی (تلخیص رشتهها به اقتضای کفایت بر اساس کنجکاوی دانشآموزان) شکل میگیرد.»27
«اجرای یک برنامه غنیسازی در پایههای هشتم تا یازدهم تحصیلی در یک دوره کوتاهمدت، نتیجهای رضایتبخش ارائه داد.»29
«یک برنامه خواندن (قرائت) با عناصر ارزیابی علاقه، سنجش روشهای یادگیری، پیوستگی دوره تحصیلی، غنیسازی، فرآیند تحصیل، تفکر، کتابشناسی و طرحهای رقابتآمیز اجرا شد.»31
«گروهبندی استعدادهای درخشان از لحاظ تحصیلی، اجتماعی و انگیزشی بر اساس دیدگاه معلّمان و دانشآموزان مدارس عادی، امری مفید و مؤثر تلقی میشود؛ مشروط بر آنکه معلّمان، تحتالشعاع فرد تیزهوش واقع نشده و موقعیتی برای شکوفایی خود داشته باشند.»14
«مقایسه طولی دانشآموزان تسریعی و غیرتسریعی نشان داد که عملکرد تسریعیها کمی بالاتر از غیرتسریعیها بود. در هر دو گروه، پیشرفتهای تحصیلی مؤثر و مثبت و رضایت شخصی فوقالعاده در رابطه با خود و مدرسه، گزارش شد. پسران، پیگیری علمی – ریاضی قویتری را بروز دادند. در قبال تسریع، تفاوت جنسی قابل ملاحظهای مشاهده نشد. یافتهها این عقیده عمومی را تأیید نکرد که دانشآموزان تیزهوش با تجارب تسریع تحصیلی، دچار مشکلاتی میشوند.»34
«دختران تیزهوش دوازده تا هفده ساله تسریعی، در اولین سال ورود به دانشگاه، تغییرات استواری در سازگاری روانی نشان دادند که حاکی از رشد سالم شخصیتی بود. حال آنکه افراد غیرتسریعی، تغییر نسبتاً کمی را نمودار ساختند. پختگی روانی به علت کنترل شدن، در این تغییرات تأثیری نداشت.»12
«بسیاری از برنامههای رایج را غنیسازی و تسریع تشکیل میدهند که ممکن است در تشخیص دانشآموزان شایسته، عاجز باشند و با کاربرد یک عنوان، فشار خارجی بر دانشآموزان وارد آورند. ساختار پرورشی منسجم، تجارب یادگیری یکپارچهای را در یک کلاس چندسنّی عرضه میکند: تعامل اجتماعی، به نحوی که دانشآموز به طور کلی در وضعیت محیط کاوی قرار گیرد. این امر ممکن است سطوح مختلفی از پرورش را فراهم سازد. مزایای ساختار مزبور را میتوان اینگونه برشمرد: (1) رهبری سودمند برای توانمندیهای عالیتر (2) تمهید موقعیت برای تمرین طرحریزی، اجرا و تواناییهای ارزیابی دانشآموزان (3) رضایت از ترجیحات کودکان تیزهوش برای دوستان مسنّتر (4) موقعیت برای ممارست در کنجکاوی.»17
«یک ساختار پرورشی برای تشخیص و توجّه نسبت به کودکان تیزهوش پیشنهاد میشود؛ مبانی این ساختار را عناصر زیر تشکیل میدهند:
(1) ماهیت هوش (2) ماهیت یادگیری کودکان (3) ویژگیهای عاطفی تیزهوشان (4) برخورد با تفاوت جمعیتی گسترده.
ساختار مزبور، این مفروضات را داراست: انجام فعالیتهای غیررسمی آموزشگاهی با همیاری معلّم، به گونهای که تفکر در سطح عالی و خلّاق را تحریک کند؛ همانطور که بهرهبرداری از انواع مختلف هوش را تشویق میکند. با این فعالیتها، توان بالقوه کودکان بروز مییابد و معلّمان با مشاهده این توان، از طریق مشاوره والدین به اصلاح و تقویت مواد بعدی برنامه میپردازند. این ساختار برای طبقات فرهنگی و محرومان اقتصادی نیز مفید است.»23
«برنامهای ویژه با عناصر زیر معرفی میشود: الف) دوره آموزشی [تحصیلی] و روشهای آموزشی در پایهها ب) کیفیت کلاسها ج) دلایل حمایت یا مقابله با کلاسهای ویژه د) روشهای کاربردی در گزینش کودکان برای کلاسها ه) ضرورت بهسازی محیطی یاکلاسی در پایهها. این برنامه نیازهای تحصیلی و اجتماعی – هیجانی کودکان تیزهوش را ارضاء نموده و به خوبی از سوی معلّمان و والدین حمایت شده است.»15موزشی
«مبانی یک برنامه ویژه برای تیزهوشان زیر 5 سال را حمایت از والدین، تربیت معلّم و مدیر، و تشکیلات ویژه، تشکیل میدهد. برنامهریزی عمومی، تشخیص، برنامهریزی برای استعداد، مشارکت خانواده و انتقال به مدرسه عادی، رویههای اجرایی مبانی فوق هستند.»22
«یک برنامه با سه طیف به منظور آموزش تیزهوشان ناموفق اجرا گردید: الف) پرورش و تقویت ساختار تشخیصی و دوره ترکیبی ب) آموزش ج) ارزشیابی. پیشرفتهای مهمی در عزّت نفس، موضعگیریهای تحصیلی نسبت به مدرسه و تحصیل (بویژه در مهارتهای مطالعه خواندن و زبان) بدست آمد.»33
«تجاربی از برنامههای پارهوقت (روزانه) در آموزش ریاضی و علوم به کار رفته است.»28
«یادگیری زبانی و کلامی را میتوان از طریق اقدامات آموزشی ویژه، تحقق بخشید.»16
«رویکرد عینی در سوادآموزی دانشآموزان توانمند پایهپنجم، از رویکرد انتزاعی (صوری) پیشرفت بیشتری داشته است.»10
«اقدامات آموزشی برای اقلیتهای زبانی، میتواند شامل دو ملاحظه اساسی باشد: الف) تکوین نظامهای تشخیصی به منظور فراهمسازی زمینههای لازم (از طریق مطالعات تکبررسی) در تحلیل نیازهای آموزشی دانشآموزان؛ ب) خودمختاری فعّالانه اقلیتهای زبانی در امر مشارکت آموزشی.»9
«یک برنامه پرورش رهبری اجتماعی در میان خردسالان چهار تا پنج ساله با عناصر زیر اجرا شد: الف) مجموعهای از بازیهای نقشی و فعالیتهای رهیابی به منظور تقویت آگاهی کودک و حساسیت وی نسبت به نیازهای کودکان دیگر ب) اسلوبهای مفید در امداد به پرورش رهبری، شناسایی ویژگیهای جامعهپسند (سازگار با جامعه) از طریق: (1) تمرکز بر نقطه نظرات متفاوت در روابط روزمره (2) مرجعیت در رفتارهای مناسب (با بزرگسالان، سایر کودکان و رفتارهای صمیمانه کلاسی)(3) مباحثه در مسائل زندگی واقعی و راههای اجرایی جایگزین در قبال این مسائل.»19