۱۶. ملاحظات تحوّلی
بررسی تحوّلی بروز خلّاقیّت نوجوانان تیزهوش در پهنهٔ هوش نشان داد که هوش به طور کلّی در هیچ سنّی پیشبینیکنندهٔ خلّاقیّت نیست.
به طور کلّی نتایج مطالعات تحوّلی، نظیر هشدار مربوط به حاصل شدن خطاهایی در نتایج آزمایشگریهای خلّاقیّت مبتنی بر متغیّرهای غیر سنّی (ساسر- کوئن، 1993) و وجود ابهامهایی اساسی در بارهٔ نقش تجارب تحوّلی در پدیدآیی شخصیّت مناسب برای کنشهای خلّاقّانه(جگو، 1996)، در مسیر دیگری قرار دارند. گرچه در سطح نظری، شدّت و ماهیّت روابط بر حسب سطح تحوّل شناختی آزمودنیها نمیتوانند یکسان باشند؛ (دادستان، 1372) امّا همانگونه که ذکر شد هیچ تفاوت معنیداری در زیرمتغیّرهای خلّاقیّت میان مراحل تحوّل انتزاعی و عملیّات صوری یافت نشده است و روابط معنیدار میان سنّ و خلّاقیّت به سیزده سالگی تا شانزده سالگی مربوط میشود؛ یعنی انعطاف پذیری، اصالت و بسط تصویری با افزایش سنّ از سیزده به شانزده سالگی رو به کاهش دارد.(ادموندز، 1990) بنابراین دستاوردهای مزبور کمکی به این یافته نمیکند.
پس در تحلیل این دستاورد شایسته است از مبانی نظری ابزارها و دیدگاه تحوّلی بهره برد:
چنان که بیان شد، تأکید زیربنایی «آزمون هوش فرهنگ زدودهٔ کتل»، بر وجود «عامل عمومی هوش است و خلّاقیّت به مثابهٔ «عامل اختصاصیقلمداد میشود؛ لذا ابزارهایی که بر پایهٔ این رویآورد پدید آمدهاند نیز به طور طبیعی استقلال خلّاقیّت را از هوش در همهٔ گسترهٔ یازده تا پانزده سالگی نشان میدهند.
بر پایهٔ «نظام تحوّل شناختی پیاژه » یازده سالگی، وهلهٔ تعادلیافتگی عملیّات عینی به شمار میآید و دوازده تا پانزده سالگی، سراسر دورهٔ عملیّات انتزاعی را تشکیل میدهد. چنانکه ذکر شد، در نظام پیاژه، تحوّل همهٔ فرآیندهای روانی(از جمله خلّاقیّت) مطرح است.(منصور، 1385) در دورههای سهگانهٔ تحوّل شناختی، خلّاقیّت نیز مشمول تحوّل است و در بطن آن جای دارد. تحوّل خلّاقیّت در سنین 9 تا 11 سالگی با هماهنگی و یکپارچگی عملیّات و تشکیل ساخت کلّی صورت میبندد، مراد از «ساخت»، مجموعهٔ روابط لایتغیّر برای پارهای از دگرگونیهاست(پیاژه، 1375، ص211) و به معنای وسیع کلمه به منزلهٔ نظامی است که معرّف قوانین یا خواصّ کلیّت و متمایز از خواصّ عناصر باشد.(منصور و دادستان، 1374، ص43)
تحوّل خلّاقیّت در دورهٔ سوم با پذیرش ممکن در کنار واقعیّت و استنتاج بر پایهٔ فرض، انتزاع(شکل از محتوی)، قیاس و استقرا صورت میبندد.(منصور، 1385) از این رو، در همهٔ مراحل تحوّل شناختی، خلّاقیّت به مثابهٔ جلوهای از هوش قلمداد میشود. بر این اساس ابزارهایی نظیر «آزمون هوش فرهنگ زدودهٔ کتل» با تأکید بر وجود «عامل عمومی هوش »که خلّاقیّت را لزوماً بروزی از عامل عمومی هوش تلقّی نمیکنند، به طور طبیعی در گذار تحوّل، از خلّاقیّت استقلال نشان میدهند. بر اساس چنین ابزارهایی، خلّاقیّت نوجوانان تیزهوش، هم در مرحلهٔ تعادلیافتگی عملیّات عینی (یازده سالگی) و هم در سراسر دورهٔ عملیّات انتزاعی (دوازده تا پانزده سالگی) فرایندی مستقلّ از هوش است.
ممکن است استنباط کرد که در میان نوجوانان دارای بهرهٔ هوشی در دامنهٔ 153تا180، نیز با تعادلیافتگی روانبنههای انتزاعی و یکپارچگی شبکهٔ مزبور و یا هویّتیابی استوار، رویاروییم: وجود شبکهای هماهنگ از همهٔ روانبنههای عملیّات انتزاعی با تحقّق آخرین حدّ تکمیل ساختهای ذهنی و همراه با احراز هویّت برای نوجوانان تیزهوش در طیف بهرهٔ هوشی ۱53تا۱۸۰، استوارتر از آن است که حتّی آسیبپذیری هیجانی مانع بروز خلّاقیّت شود. ولی ظرفیّت هوشی بستر نیرومندی برای بروز خلّاقیّت به شمار میآید؛ یعنی سازش با وهلهٔ تعادلیافتگی دورهٔ عملیّات انتزاعی برای بروز خلّاقیّت در این دامنه از بهرهٔ هوشی، بیش از وجود هیجانهای خوشایند، به وجود ظرفیّتهای برجستهٔ مربوط به هوش احتیاج دارد. این ظرفیّتها، شرایط خاصّی را برای پذیرش ممکن در کنار واقعیّت و استنتاج بر پایهٔ فرض، انتزاع(شکل از محتوی)، قیاس و استقراء فراهم میآورند تا وهلهٔ تعادلیافتگی دورهٔ عملیّات انتزاعی به شایستگی تحقّق یابد.
نوجوانان در این طیف بهرهٔ هوشی، نزدیک به سه سال از سنّ تقویمی خود بالاترند؛ لذا ممکن است که مراحل مربوط به دورههای تحوّل شناختی را سریعتر پیمودهاند و به تعادل دورهٔ سوم نایل آمدهاند و این امر، به بروز خلّاقیّت آنها در بستر هوش و مستقلّ از واکنشهای هیجانی، یاری داده است.
بنابراین بروز «استعداد تولید عقاید فراوان، گوناگون و تازه همراه با توجّه به جزییات» در میان نوجوانان تیزهوش در طیف بهرهٔ هوشی ۱53 تا۱۸۰، در پهنهٔ هوش رخ میدهد.
امّا این بروز به مثابهٔ خلّاقیّت نوجوانان یازده سالهٔ تیزهوش (با میانگین بهرهٔ هوشی132) از نوسانهای بهرهٔ هوشی در دامنهٔ بهرهٔ هوشی 116 تا 155، پیروی نمیکند. همان گونه که بروز خلّاقیّت نوجوانان تیزهوش دوازده تا پانزده ساله (با میانگین بهرهٔ هوشی 139) نیز تابع نوسانهای بهرهٔ هوشی در دامنهٔ 115 تا 180، نیست.
تنوّع همبستگی
بروز خلّاقیّت نوجوانان تیزهوش در گسترهٔ هوش در سطوح تیزهوشی و طیفهای گوناگون بهرهٔ هوشی دارای تفاوتهایی قابل ملاحظهای است.
به طور کلّی هوش پیشبینیکنندهٔ خلّاقیّت نوجوانان در سطوح تیزهوشی خفیف (بهرهٔ هوشی 115 تا 129) نیمهشدید (بهرهٔ هوشی 130 تا 144) و شدید (بهرهٔ هوشی 145 تا 159) نیست.
بروز خلّاقیّت نوجوانان تیزهوش در گسترهٔ هوش، در سطح تیزهوشی استثنایی(بهرهٔ هوشی 160تا179) به اوج خود میرسد؛ در این سطح از تیزهوشی، نزدیک به نیمی از خلّاقیّت نوجوانان به وسیلهٔ هوش، تبیین و پیشبینی میشود.
امّا تجلّی خلّاقیّت نوجوانان تیزهوش در پهنهٔ هوش دچار نوسان است و از نظم معیّنی پیروی نمیکند؛ به بیان دیگر در یک تراز از ظرفیّت هوشی(115تا120)، خلّاقیّت مستقلّ از هوش است و در طیفی دیگر(124تا131) به ویژه در میان دختران تیزهوش دارای بهرهٔ هوشی 124تا 128 همبستگی منفی دیده میشود و مجدّداً شاهد گسترهای مستقلّ (132تا152) هستیم؛ گویی راه آنها از یکدیگر جدا میشود و سرانجام در طیفی از بهرهٔ هوشی(161تا180) با بروزی بسیار قابل توجّه از خلّاقیّت در پهنهٔ هوش رویاروییم.