۲۰. استنباط
از مجموع یافتهها، استنتاجها و مباحث پیشین، میتوان استنباطهایی انجام داد که در پنج حوزه نظام اداری، آموزش ( نقش معلّم) مشاوره، خانواده و جامعه کاربردهای سودمندی خواهند داشت.
الف- نظام اداری
نظام آموزش و پرورش ویژهٔ برای استعدادهای درخشان، امری الزامی و ضروری است . تفکیک و جداسازی میتواند یکی از اساسی ترین خط مشیها برای نظام مزبور محسوب شود.
مقطع ابتدایی برای آموزش ویژهٔ تیزهوشان میتواند از سنّین پیش از 7 سالگی آغاز شود. ویژگیهای نگرشی و توانمندیهای ذهنی آنها امکان فراگیری محتویات پایه تحصیلی عالیتر را فراهم میسازد.
ب- معلّم
معلّمان لازم است خود را با قابلیّتهای شناختی و ذهنی فوق العاده آنها هماهنگ سازند. ممکن است کودکی از نبوغ سرشار برخوردار باشد امّا در روند تحوّل شناختی، نارسایی بروز دهد و ظاهراً عقب مانده تر از همسالان عادی به نظر برسد. این نارسایی از نبوغ وی چیزی نمیکاهد. موارد مزبور بسیار استثنایی و نادر هستند، امّا وجود دارند.
برای معلّمان پایههای تحصیلی مقطع دبیرستان ضروی است که امّادگیهای لازم را برای مواجهه با نظریات و دیدگاههای متنوّع، پراکنده و گوناگون استعدادهای درخشان کسب نمایند. در این شرایط معلّمانی که از نگرشهای پویا، گسترده و واگرا همراه با وسعت مشرب و شرح صدر برخوردار باشند، موفّق تر خواهند بود.آنها باید بتوانند با اشراف و وقوف بر نگرشهای گوناگون و گسترده ای که از سوی تیزهوشان ارائه میشود نیازهای روانی آنها را تامین سازند. ذهن بسته، موضع گیری خصمانه، تعصب و غرض ورزی معلّم، میتواند حتّی سایر امتیازات شخصی، تجربی و علمی وی را تحت الشعاع قرار داده دچار تنگنای شغلی اش ساد.
ج- مشاوره
نارساییهای هیجانی و اجتماعی تیزهوشان به اندازه ای نیست که قابل علاج نباشد بلکه نیاز به خدمات مشاوره ای ویژهٔ ای دارد که باید بر اساس توجّه به نگرشها، علائق، موضع گیریها و نظام ارزشی خاصّ آنها انجام گیرد.
برخی از مسائل روانی و موارد ضعف تحصیلی تیزهوشان، ریشه در طبقه اجتماعی- اقتصادی و یا ساختار خانوادگی دارد. این امر به ویژهٔ در سنّین 12 تا 14 بروز بیشتری مییابد. اثرات محیط نامساعد که نخستین آسیب را بر تصور و نگرش تیزهوش نسبت به خودش وارد میآورد، اعتماد به نفس و خود ارجدهی وی را تضعیف نموده منجر به ضعف تحصیلی میگردد. در شرایط مزبور، بررسی وضعیّت محیط خانوادگی، آموزشی و اجتماعی- اقتصادی نوجوانان محور خدمات مشاوره، راهنمایی، روان درمانی و مدد کاری اجتماعی را تشکیل میدهد.
د- خانواده
والدین چگونه با عقائد فرزندان تیزهوش خود برخورد میکنند؟
یکی از زمینههای ناسازگاریها و کشمکشهای خانوادگی استعدادهای درخشان، ناشی از فقدان درک و تحمل آراء و نگرشهای متنوّع و نوآورانه آنها از سوی خانواده و به ویژهٔ والدین است. فضای اعتقادی خانواده در قبال نظریات و دیدگاههای جدید و نگران کننده عضو تیزهوش خود، بردباری لازم را نداشته حتّی به شدت آنها را سرکوب مینماید و در قبال آن، موضع گیری خصمانه ای بروز میدهد.
فرد تیزهوش در این هنگام اگر به عصیان نپردازد، تبدیل به عضو فیزیکی از خانواده شده و مرجعیت و اعتباری برای خانواده قائل نخواهد بود و طبعاً روی به مراجع خارج از خانواده ( نظیر همسال و...) میآورد.
احترام و تکریم و توجّه ویژهٔ به ارزشها، نگرشها و گرایشهای تیزهوشان درسلامت و بهداشت روانی آنها تأثیر شگرفی خواهد داشت. آنها نیاز دارند که از سوی اعضاء خانواده به ویژهٔ پدر و مادر مورد تکریم و گرامیداشت قرار گیرند. در پرتو چنین توجّهی است که قابلیّتهای موهوبی خویش را متجلی میسازند و درخششهای پرشکوهی در جامعه خویش پدید میآورند.
هر گونه تعامل و برخوردی در محیط خانواده باید به گونه ای انجام پذیرد که به خود ارجدهی تیزهوشان به ویژهٔ در سنّین بلوغ، آسیبی وارد نیاورد. محیط خانوادگی میتواند با ایجاد تصور و دیدگاه صحیح از خود در کودک تیزهوش، موجب پیشرفت تحصیلی و ترقی شغلی وی گردد و از سوی دیگر قادر است با شکل دادن نگرش نادرست از توانمندیها و استعدادهای او، اعتماد به نفس و خود ارجدهی وی را دچار خدشه سازد. ضعف تحصیلی و معضلات روانی- اجتماعی، پیامد طبیعی چنین وضعیّتی خواهند بود.
برخی زمینههای خانوادگی میتوانند در شکوفایی و پرورش تیزهوشی، مؤثّر باشند. رعایت موارد زیر نقش شایانی در ایجاد زمینههای مزبور خواهد داشت:
اعتقاد به وجود نظم در دستگاه آفرینش جهان هستی و پدیدهها و اجزاء آن را در میان کودکان ونوجوانان رشد دهید و تقویّت نمایید.
شرایطیّ را فراهم سازد که فرزندان به مؤثّر بودن نقش خود در ساختار خانواده واقف شوند.
به فرزندان، مسؤولیّتهای مشخص و روشن در خانواده اعطاء کنید و در این مورد علائق و دیدگاههای آنها را نیز در نظر بگیرید.
به آنها بیاموزید کهموفّقیّت و کامیابی امری قابل حصول است و آنها میتوانند در زندگی تحصیلی، شغلی و اجتماعی بهموفّقیّت دست یابند.
اعتماد به نفس آنها را در حضور سایرین( اعم از همسالان و یا بزرگسالان) ترغیب و تقویّت کنید.
از خطاهای آنها چشم پوشی نموده، درخششها وموفّقیّتهای آنها را (حتّی اگر اندک باشد) برجسته نمود تشویق نمایید.
بر مؤثّر بودن نقش فردی آنها در اجتماع خود و جامعه بشری، تأکید کنید.
این اعتقاد را رشد دهید که بر جهان هستی و ساختار کلّی آن، اصول و قوانین مسلم و ثابتی حکمفرماست وموفّقیّت فردی آنها در گرو شناخت و رعایت این قوانین است.
خود ارجدهی فرزندان را تقویّت کنید و به عقاید و آراء آنها احترام بگذارید.
از استهزاء و تمسخر و تحقیر نظریات و دیدگاههای جدید و غیر عادی آنها اجتناب ورزید.
در پرورش اعتقادی آنها از پند و اندرز صرف خودداری کرده بیشتر با گفتگوهای مستدل، منطقی و عقلانی اقدام نماید.
حتّی المقدور به سؤالات گوناگون و عمیق آنها پاسخ داده یا به مراجع معتبری ارجاع دهید.
ه - جامعه
جامعه چه نقشی را میتواند در پرورش عقاید و استعدادهای درخشان ایفاء نماید؟
این تصور حاکم بر افکار عمومی باید اصلاح شود که تیزهوش به مقتضای درخششهای ذاتی و قابلیّتهای موهوبی خود، از فضایل اخلّاقی لازم برخوردار بوده نیاز به پرورش اخلّاقی ویژهٔ ندارد. باید متذکر شد که بسیاری از بزهکاریهای اجتماعی و اعمال خلاف قانون به طور مستقیم یا غیر مستقیم از سوی برخی افراد نخبه و هوشمند، نشات مییابد. گروههای تبهکار در سطح کلان را تیزهوشانی اداره میکنند که تحت پرورش اخلّاقی لازم قرار نگرفته اند.
اصلاحات فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی میتواند موجب تکوین و شکل گیری نگرشهای مثبت در میان تیزهوشان بود. یک فضای اجتماعی- اقتصادی سالم و مطلوب قادر خواهند بود که بهداشت روانی- اجتماعی تیزهوشان به ویژهٔ دختران را تحقّق بخشد. یعنی به نظر میرسد موقعیت اجتماعی – اقتصادی بر دختران تیزهوش بیش از پسران تأثیر میگذارد. هویّت و نقش شغلی دختران تیزهوش یکی از نقاط اساسی است که میتواند از سوی شرایط اجتماعی شکل گیرد.
جامعه بایستی در قبال مشاغل زنان تیزهوش و نخبه، استراتژی و خط مشی خود را به روشنی مشخص نماید. اگر اشتغال خارج از خانه برای آنها به منزله یک ضرورت اجتماعی مطرح میشود باید تمهیدات ضروری برای شکوفایی، رشد و درخشش زنان نخبه در احراز مشاغل مردانه فراهم گردد و چنانچه به حیاتی بودن حرفه مادری و همسری در محیط خانواده و شالوده جامعه، به عنوان یک شغل رسمی و هویّت اصیل اجتماعی توجّه میشود، با اقدامّات فرهنگی و تعالیم ارزشی ویژهٔ، زنان تیزهوش و نخبه متقاعد و توجیه گردند. رها ساختن دختران تیزهوش در این تعارض، نقشی که به هویّت جنسی و اجتماعی آنها ارتباط دارد میتواند منجر به آزردگیهای روانی و مسائل هیجانی و عاطفی شود.