۹۷. ب – نقش خانواده
توجه و لحاظ اهمیت رشد و پرورش مهارتهای اجتماعی فرد تیزهوش از جانب والدین، اساسیترین تمهید پرورشی بشمار میآید. معمولاً توجه و تاًکید والدین نسبت به سطح تحصیلات و عملکرد مربوطه، بیش از رشد اجتماعی است و تعالی و پیشرفت درسی بمراتب بیش از تعامل اجتماعی، مهم تلقی میشود و پاداش داده میشود. از این رو نوجوانان تیزهوش 14- 11 ساله بیش از خودباوری اجتماعی، وضعیت تحصیلی برجستهتر را بروز میدهند.
یک بررسی تعاملی نشان میدهد که نیرومندی ارثی تیزهوش ممکن است به فراهم آوری رفتارها و موضعگیریهای پدر و مادر یاری دهد. بطور کلی تیزهوشان شباهت بیشتری با والدین خود دارند. اما با حضور یک کودک تیزهوش، خانواده نیز تحت تاًثیر قرار میگیرد: رقابت میان اعضای خانواده، حسادت خواهران و برادران و ناکامی والدین در تشخیص و توجه به تکتک قریحهها و ویژگیهای انحصاری اعضاء.
تیزهوشی کودک ممکن است بیش از تاًثیر بر روابط والدین – فرزند، بر روابط برادر خواهری تاًثیر بگذارد.
در هر حال، هر گونه تدبیر پرورش اجتماعی در قلمرو خانواده باید، نکات زیر را در محور توجه قرار دهد:
1 – عدالتورزی میان فرزندان – پرهیز از تبعیض و رعایت عدالت در میان فرزندان، اساسیترین عامل آرامش محیط خانوادگی است. از نقطه نظر تیزهوش نوجوان و جوان، محیط آرام خانوادگی، مهمترین عامل رضایت وی را از خانواده تشکیل میدهد.
2 – همیاری تحصیلی فرزند – فراهمآوری آموزش مستقیم مهارتهای تحصیلی و اجتماعی به تقویت جامعه پذیری کمک میکند. استدلال کردن با کودک، شکل دادن رفتارها از طریق پسخوراند اطلاعاتی، و فراهمآوری موقعیتهایی برای کاوش و جستجوی علمی، شرایط را برای توسعهٔ " تفکر واگرا" در فرزند مهیا میسازد؛ زیرا تفکر واگرا مستلزم توجه محیطی فوق العاده نسبت به فرزند است.
3 – تعدیل توقعات – انتظارات واقع بینانه از فرزند تیزهوش، ملازم با پرهیز از مقایسهٔ وی با همسالان است. از این طریق میتوان انتظارات محیطی را در قالب مقررات و قوانین بیان نمود.
4 – درک مشکلات ویژهٔ فرزند تیزهوش – این نکته، معنای اساسی درک و شناخت فرزند است و ستون و بنیاد آن را تشکیل میدهد. فرزند تیزهوش ( کودک، نوجوان و جوان ) نیاز دارد تا از همیاری خانواده در نیل به اهداف زندگی شخصی برخوردار شود.
5 – توجه و احترام به عقاید و نظریات فرزند – این امر موجب ایجاد روابط صمیمی و دوستانه با فرزند تیزهوش میشود. باید توجه کنیم که یک فاصلهٔ سنی 3 سال میان فرزندان، به گرمی روابط برادری و خواهری کمک میکند. علاوه بر آن، تیزهوش نیاز دارد که از آزادی عمل کافی در محیط خانوادگی برخوردار باشد. زیرا از سوی دیگر، توان و شایستگی آنرا نیز دارند. در چنین شرایطی، معمولاً والدین، الگوها و مراجعی برای تقلید قرار میگیرند.
6 – تشویق و ترغیب فرزند در خانواده – بهرهگیری از پاداشهای کلامی و بدنی و رفتاری و پرهیز از انتقاد و خردهگیری به تکوین رضایت خانوادگی کمک میکند.
6 – پرهیز از حساسیت نسبت به نمره – گر چه ممکن است حساسیت مزبور به نفع تیزهوش پیشرفته باشد اما محیط خانوادگی را برای افراد خلاق و تیزهوشان غیر پیشرفته، رنجآور میکند.
ج – نقش مدرسه
ناسازگاری اجتماعی از عوامل کمآموزی و شکست تحصیلی تیزهوشان محسوب میشود.
دعایت برخی نکات در محیط اجتماعی مدرسه، به پرورش اجتماعی فرد تیزهوش مدد میرساند:
1 – رفتار منصفانه معلم نسبت به دانشآموز تیزهوش – این امر سبب آرامش و صمیمیت محیط تحصیلی است و به تسلط علمی معلم ارتباط دارد؛ یعنی معلمان مسلط، از انصاف نیز برخوردارند که مرجعیت علمی برای تیزهوش در فرد معلم ایجاد میکند و تحکیم رابطهٔ اجتماعی را ثمر میدهد.
2 – تعدیل انتظارات معلم نسبت به دانشآموز تیزهوش – اینطور نیست که کلیهٔ کودکان تیزهوش در دانش و رفتارهای اجتماعی، نیرومند باشند. کودکان فوق العاده پیشرفته ممکن است احساس کنند که در موقعیتهای علمی، خنثی شدهاند و احساس شکست وناکامی نمایند. از طریق تعدیل انتظارات میتوان نقشها و توقعات محیطی را در دانشآموز تیزهوش، تکوین بخشید.
3 – ارتباط عاطفی معلم با دانشآموز تیزهوش – معلمی با این ویژگی، ستون یک برنامهٔ اختصاصی مناسب با نیازهای دانشآموزان تیزهوش را تشکیل میدهد. توانایی راهنمایی و مشاوره، جذابیت شخصی و نظم و سازماندهی از جملهٔ ویژگیهای بسیار مهم معلم ویژهٔ تیزهوش است. تأکید دانشآموزان تیزهوش بر بعد شخصی – اجتماعی معلم بیش از توانمندیها و قابلیتهای هوشی و تحصیلی وی است. تانمندی راهنمایی و مشاوره معلم بویژه در اصلاح بنیادهای شناختی افراد خلاق در رابطه با محیط، بسیار مؤثر است. این معلمان، فرصتهایی را برای تعامل اجتماعی در اختیار دانشآموز تیزهوش میگذارند و به سازگاری دانشآموز با جو کلاس کمک میکنند.
وجود برنامهٔ متناسب با نیازهای دانشآموزان تیزهوش، از این حیث اهمیت دارد که کسب دوستان متجانس از لحاظ هوشی، یکی از بنیادهای آموزشی ویژه را برای ترجیح محیطهای تحصیلی تفکیکی تشکیل میدهد؛ علی رغم آنکه ممکن است به کاهش خودباوری تیزهوشان بینجامد. زیرا محیطهای تفکیکی، تعداد زیادی از دانشآموزان توانا را در یک محیط، گرد میآورند. برنامههای ویژه، امکان مقایسه میان خود و دیگران را فراهم میآورد و بدین ترتیب باعث کاهش خودباوری میشود؛ یعنی زندگی در محیط آموزشی عادی، خودباوری تیزهوش را افزایش میدهد. اما حتی در محیطهای ویژه نیز، خودباوری تیزهوش بیش از افراد عادی است. تا کنون در هیچ مطالعهای یافت نشده که نشان دهد، خودباوری تیزهوش نازلتر از فرد عادی است.
برخی از افراد تیزهوش مشکلاتی اساسی در شکلدهی " خود ارزیابی واقعگرایانه " دارند و برای خود، توقعاتی را ترتیب میدهند که ممکن است ناکام شوند. برخی از آنها، احساس بی کفایتی میکنند و در شرایطی که از محیط آموزشی عادی، تفکیک شوند، محیط رقابتآمیز جدید، آنها را در میدان چالش با حریفان قدرتمند، قرار میدهد.
در محیطهای آموزشی عادی، تیزهوش تشخیص میدهد که در سطحی متفاوت از افراد عادی عمل میکند. لذا احساس غربت وناامنی به وی دست میدهد. اگر وی، نیروهای خود را بر پیشرفت تحصیل متمرکز نمایند، احتمالاً به تعامل اجتماعی و آمیزش محیطی وی خدشه وارد میآید.
4 – همیاری اولیای مدرسه در حل مسایل شخصی فرد تیزهوش – این امر، ملازمت با تشویق پیشرفتهای مدرسهای دانشآموزان تیزهوش دارد. برخی از افراد فوق العاده پیشرفته احساس میکنند که از لحاظ اجتماعی از شایستگی و کفایت لازم برخوردار نیستند و لذا نیاز دارند تا فرصتها و تشویقهای محیطی برای پرورش مهارتهای اجتماعی خویش در اختیار داشته باشند. تشویق فعالیتهای هوشمندانه دانشآموز تیزهوش نیز به تقویت تعامل کمک میکند. اولیای مدرسه، علاوه بر آن باید به فعالیتها و کوششهای علمی و تحقیقاتی دانشآموزان، اهمیت دهند.
5 – وجود فعالیتهای فوق برنامهٔ رضایت بخش – در این شرایط از امکانات آموزشی مورد نیاز بهرهگیری میشود؛ یعنی بدون وسایل و تجهیزات کمک آموزشی، فعالیتهای فوق برنامه شکل نمیگیرد. اصولاً میزان مشارکت افراد تیزهوش در فعالیتهای فوق برنامه بیش از افراد عادی است. آنها در مسایل غیر درسی مورد علاقه، کنجکاوی بیشتری نشان میدهند که این نکته میتواند پایهای برای مشارکتهای گروهی آنها قلمداد شود. کار در مدرسه برای دانشآموزان یک ضرورت است. اگر تیزهوشان از نوع خلاق باشند، مرجعیت خلاقانهٔ معلم میتواند در تکوین تعامل مفید، مؤثر باشد. علاوه بر آن، شکلگیری فضای همسال خلاق، تعامل خلاقانه را میان تیزهوشان خلاق گسترش داده پرورش اجتماعی را تسهیل میسازد.
6 – اصلاح نظام ارزشیابی – دانشآموزان تیزهوش، نیاز دارند تا نظام سنجش و ارزشیابی تحصیلی بر اساس توانمندی آنان عمل کند. تقویت و گسترش نظام مزبور در محیطهای آموزشی، جذابیت مدرسه را بعنوان نهادی اجتماعی، افزایش میدهد.
7 – عرضهٔ مطالب درسی رضایت بخش – کتاب درسی از محورهای اساسی تعامل اجتماعی و جامعهپذیری افراد تیزهوش را تشکیل میدهد. کتاب درسی باید به توسعهٔ ابزارهای ارتباطی و اطلاعاتی عمومی و مردمپذیر، بپردازد و رشد فرهنگی و ارزشی را تقویت نماید. از طرق مختلف باید به تقویت رابطهٔ میان فرد تیزهوش و کتاب درسی که از لحاظ فرهنگی غنی شده است، پرداخت.